Τα τελευταία πενήντα χρόνια, ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η καθημερινή ζωή έχει αλλάξει ριζικά. Περισσότεροι άνθρωποι ζουν μόνοι, οι γάμοι καθυστερούν, τα ποσοστά γεννήσεων μειώνονται. Αυτό που συχνά αντιμετωπίζεται ως κοινωνική εξέλιξη ή μεταβολή τρόπου ζωής, στην πραγματικότητα συνιστά μια βαθύτερη οικονομική μετατόπιση. Δεν αλλάζει μόνο το πώς ζούμε, αλλάζει η ίδια η μονάδα πάνω στην οποία στηρίζεται η οικονομία.
Στην Ευρώπη, τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά αποτελούν μία από τις ταχύτερα αυξανόμενες μορφές διαβίωσης. Σε χώρες όπως η Σουηδία ξεπερνούν ήδη το 50% των νοικοκυριών, ενώ στη Γερμανία κινούνται πάνω από το 40%. Ακόμη και σε χώρες με ισχυρότερη οικογενειακή παράδοση, όπως η Ελλάδα, η τάση είναι σαφής. Παράλληλα, μόλις περίπου ένα στα τέσσερα νοικοκυριά στην Ευρωπαϊκή Ένωση περιλαμβάνει εξαρτώμενα παιδιά. Στα τρία από τα τέσσερα σπίτια δεν ζει παιδί.
Η εξέλιξη αυτή έχει άμεσες οικονομικές συνέπειες. Για δεκαετίες, η οικονομία οργανώθηκε γύρω από την οικογένεια ως βασική μονάδα κατανάλωσης και αποταμίευσης. Σήμερα, μετατοπίζεται προς το άτομο. Κι όταν αλλάζει η βασική μονάδα, αλλάζουν ταυτόχρονα τα πρότυπα κατανάλωσης, οι επενδυτικές ανάγκες και η κατανομή των πόρων. Η μεταβολή αυτή δεν αφορά μόνο τη συμπεριφορά των νοικοκυριών, αλλά επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι δημόσιες πολιτικές και οι επενδύσεις. Από τη χωροταξία και τις αστικές υποδομές μέχρι την αγορά εργασίας και τα κοινωνικά συστήματα, η μετατόπιση προς το άτομο δημιουργεί νέες ανάγκες που δεν είχαν προβλεφθεί στον σχεδιασμό των οικονομιών του 20ού αιώνα.
Εδώ αναδεικνύεται ένα παράδοξο που συχνά παραβλέπεται. Η αύξηση της μοναχικής διαβίωσης συνδέεται με μείωση της γεννητικότητας και επιτάχυνση της γήρανσης του πληθυσμού, αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί βραχυπρόθεσμα ως ενισχυτικός παράγοντας της κατανάλωσης. Όταν δύο άτομα που θα μπορούσαν να συγκατοικούν επιλέγουν να ζουν χωριστά, διπλασιάζεται η ανάγκη για κατοικία, εξοπλισμό, ενέργεια και βασικές υπηρεσίες. Ο ίδιος πληθυσμός δημιουργεί μεγαλύτερη ζήτηση.
Η οικονομία μετατοπίζεται έτσι από την κοινή κατανάλωση στην ατομική. Οι επιχειρήσεις έχουν ήδη προσαρμοστεί: μικρότερες συσκευασίες, έτοιμα γεύματα, εξατομικευμένες υπηρεσίες, ψηφιακές συνδρομές. Οι πλατφόρμες streaming, οι υπηρεσίες delivery και οι αγορές προϊόντων κατοικιδίων αναπτύχθηκαν σε ένα περιβάλλον όπου η ατομική κατανάλωση γίνεται κανόνας. Η μοναξιά, με αυτή την έννοια, λειτουργεί ως ένας «αόρατος» πολλαπλασιαστής ζήτησης.
Οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα εμφανείς στην αγορά κατοικίας. Η μείωση του μέσου μεγέθους νοικοκυριού αυξάνει τη ζήτηση για κατοικίες ακόμη κι όταν ο συνολικός πληθυσμός παραμένει στάσιμος. Αυτό σημαίνει περισσότερα σπίτια για τον ίδιο αριθμό ανθρώπων. Η συνέπεια είναι αύξηση τιμών, άνοδος των ενοικίων και ενίσχυση της ενοικιαζόμενης έναντι της ιδιόκτητης κατοικίας. Πρόκειται, σε σημαντικό βαθμό, για έναν μηχανισμό αναδιανομής πλούτου, που ευνοεί τους ιδιοκτήτες περιουσιακών στοιχείων έναντι των νεότερων γενεών.
Η διάσταση αυτή επεκτείνεται και στην ενέργεια. Τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά καταναλώνουν αναλογικά περισσότερη ενέργεια ανά άτομο, καθώς το κόστος θέρμανσης, ψύξης και λειτουργίας συσκευών δεν μειώνεται γραμμικά με τον αριθμό των ενοίκων. Σε ένα περιβάλλον όπου η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί κεντρικό στόχο πολιτικής, η αύξησή τους λειτουργεί ως πρόσθετη πίεση, ενισχύοντας τη ζήτηση ανεξάρτητα από τη δημογραφική εξέλιξη και επηρεάζοντας τον σχεδιασμό υποδομών.
Ωστόσο, η βραχυπρόθεσμη ενίσχυση της κατανάλωσης συνοδεύεται από σημαντικούς μακροπρόθεσμους κινδύνους. Η πτώση της γεννητικότητας και η γήρανση του πληθυσμού περιορίζουν το εργατικό δυναμικό και επιβαρύνουν τα συνταξιοδοτικά και υγειονομικά συστήματα. Σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες, το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών αυξάνεται σταθερά, ενώ ο δείκτης εξάρτησης επιδεινώνεται. Αυτό μεταφράζεται σε χαμηλότερους ρυθμούς δυνητικής ανάπτυξης, υψηλότερες δημόσιες δαπάνες και αυξανόμενη δημοσιονομική πίεση.
Η οικονομία μπορεί να προσαρμόζεται στη μοναχική διαβίωση δημιουργώντας νέα προϊόντα και νέες αγορές. Όμως η προσαρμογή της αγοράς δεν αναιρεί τις συνέπειες που αυτή η μεταβολή συνεπάγεται για τη δημογραφική δυναμική και τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. Αν δεν το δούμε ως δομικό ζήτημα πολιτικής και όχι ως «lifestyle», τότε η βραχυπρόθεσμη κατανάλωση θα αγοράζει μακροπρόθεσμη στασιμότητα. Κι αυτό είναι ο ορισμός της αόρατης οικονομικής αλλαγής.
*Πρόεδρος της SFK Financial Group και Επίκουρος Καθηγητής Χρηματοοικονομικών του ΠΑΠΕΙ
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
