Του Χάρη Αναστόπουλου
Αναπληρωτή καθηγητή Θεωρητικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών
Η κυβέρνηση μιλά διαρκώς για αριστεία, καινοτομία, brain gain και σύνδεση της έρευνας με την ανάπτυξη. Στην πράξη, όμως, η ελληνική έρευνα βιώνει θεσμική αποδιάρθρωση: αποσπασματική χρηματοδότηση, αβεβαιότητα για τους νέους ερευνητές, αμφισβητούμενες αξιολογήσεις και απαξίωση των συμβουλευτικών θεσμών.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η υποχρηματοδότηση, αλλά η απουσία σοβαρής εθνικής πολιτικής. Χωρίς συνέχεια, προβλεψιμότητα και εμπιστοσύνη, η έρευνα φθείρεται αθόρυβα: με καθυστερήσεις, κενά χρηματοδότησης, αδιαφανείς διαδικασίες και την πεποίθηση ότι κανείς δεν λογοδοτεί. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τους ερευνητές. Αφορά την ικανότητα της χώρας να παράγει γνώση, τεχνολογία και οικονομία υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Πρώτο σύμπτωμα είναι η εγκατάλειψη των υποψήφιων διδακτόρων. Το ΙΚΥ υπήρξε διαχρονικά βασικός μηχανισμός στήριξης νέων ερευνητών. Μετά όμως τους προηγούμενους κύκλους του ΕΣΠΑ 2014-2020 δημιουργήθηκε πολυετές κενό στις κύριες δράσεις υποτροφιών για υποψήφιους διδάκτορες. Από το 2019 χρειάστηκε να φτάσουμε στο 2025 για να ανακοινωθούν νέες υποτροφίες και στο 2026 για να αρχίσει να υλοποιείται το πρώτο ουσιαστικό πρόγραμμα χρηματοδότησης.
Το μήνυμα προς μια ολόκληρη γενιά ήταν σαφές: η διδακτορική έρευνα αντιμετωπίζεται ως προσωπικό ρίσκο, όχι ως δημόσια επένδυση. Ο υποψήφιος διδάκτορας καλείται να παράγει έρευνα διεθνούς επιπέδου, χωρίς τη βεβαιότητα ότι η πολιτεία θεωρεί την εργασία του άξια συστηματικής στήριξης. Κι όμως, χωρίς νέους ερευνητές δεν υπάρχει καινοτομία ούτε παραγωγική ανασυγκρότηση. Η ανάπτυξη που επικαλείται η κυβέρνηση προϋποθέτει ανθρώπους που μπορούν να μείνουν στη χώρα και να μετατρέψουν τη γνώση σε τεχνολογία, επιχειρηματικότητα και κοινωνική αξία.
Δεύτερο σύμπτωμα είναι το ΕΛΙΔΕΚ. Ιδρύθηκε ως σταθερός εθνικός μηχανισμός χρηματοδότησης της βασικής έρευνας, όχι ως μηχανισμός περιστασιακών προσκλήσεων όπως τείνει πλέον να λειτουργεί. Η ερευνητική κοινότητα χρειάζεται προβλέψιμο ετήσιο κύκλο, με σαφή χρονοδιαγράμματα, γνωστές δράσεις, σταθερούς κανόνες και αξιοκρατική αξιολόγηση. Χωρίς τέτοιο ρυθμό, κάθε εργαστήριο ζει με την αγωνία της επόμενης εξαίρεσης.
Οι συνέπειες είναι σωρευτικές. Οι ελληνικές ερευνητικές ομάδες δεν μπορούν να κρατήσουν νέους επιστήμονες. Οι νέοι ερευνητές αναζητούν ευκαιρίες στο εξωτερικό. Τα πανεπιστήμια χάνουν ανθρώπους που έχουν ήδη εκπαιδεύσει. Και η χώρα καταλήγει να χρηματοδοτεί την εκπαίδευση ερευνητών που θα προσφέρουν την πιο δημιουργική τους περίοδο αλλού.
Τρίτο, και ίσως βαθύτερο, πρόβλημα είναι η απώλεια εμπιστοσύνης στις διαδικασίες κρίσης. Στην έρευνα, η αξιολόγηση δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια· είναι η καρδιά του συστήματος. Αν ο ερευνητής δεν πιστεύει ότι η πρότασή του θα κριθεί από κατάλληλους, ανεξάρτητους και επιστημονικά συναφείς αξιολογητές, τότε το σύστημα καταρρέει ηθικά πριν καταρρεύσει οικονομικά.
Η ερευνητική αριστεία δεν αυτοανακηρύσσεται· ανιχνεύεται από ένα αξιόπιστο σύστημα αξιολόγησης. Χωρίς αυστηρούς κανόνες, καθαρές διαδικασίες, ουσιαστικές δικλίδες για τη σύγκρουση συμφερόντων και πλήρη λογοδοσία, η «αριστεία» γίνεται σύνθημα χωρίς περιεχόμενο.
Στην Ελλάδα, η ερευνητική κοινότητα βλέπει συχνά καθυστερήσεις, ελλιπείς απαντήσεις και διαδικασίες που παράγουν μαζική αμφισβήτηση. Η αξιοπιστία δεν αποκαθίσταται με διαβεβαιώσεις· αποκαθίσταται όταν ακόμη και όσοι δεν αξιολογούνται θετικά μπορούν να πιστέψουν ότι κρίθηκαν δίκαια.
Η υπόθεση Trust Your Stars είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε ως μεγάλη δράση ενίσχυσης ερευνητικών έργων στα ελληνικά ΑΕΙ, με συμμετοχή ερευνητών και συμπράξεων από διαφορετικά πανεπιστήμια. Δεν επρόκειτο για μικρή περιφερειακή δράση, αλλά για κεντρική παρέμβαση στην πανεπιστημιακή έρευνα.
Η εξέλιξή του κατέληξε σε θεσμικό αδιέξοδο. Πρώτα ήρθαν η πολύμηνη καθυστέρηση στην έκδοση αποτελεσμάτων και οι καταγγελίες για τη διαδικασία αξιολόγησης, που προκάλεσαν έντονη αναστάτωση στην ερευνητική κοινότητα. Ύστερα ήρθε το ακόμη βαρύτερο: τον Μάιο του 2026, το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε ότι το έργο είχε αφαιρεθεί από το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και ότι στις 28 Απριλίου 2026 ανακλήθηκε η απόφαση ένταξης. Το αποτέλεσμα ήταν να χαθεί, τουλάχιστον με αυτή τη μορφή, μια δράση ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ για την πανεπιστημιακή έρευνα.
Δεν πρόκειται απλώς για διοικητική αστοχία. Είναι προσβολή προς τους ανθρώπους που αφιέρωσαν μήνες για να σχεδιάσουν προτάσεις, να συγκροτήσουν ομάδες, να συντονιστούν με ιδρύματα και να επενδύσουν επαγγελματικές προσδοκίες σε μια δημόσια πρόσκληση. Όταν το κράτος καλεί την επιστημονική κοινότητα σε ανταγωνιστική διαδικασία και μετά η διαδικασία καταλήγει ουσιαστικά μη γενόμενη, η ζημιά δεν μετριέται μόνο σε ευρώ. Μετριέται σε εμπιστοσύνη.
Το πολιτικό ερώτημα παραμένει: ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για την απώλεια ενός τόσο μεγάλου προγράμματος; Ποιος εξηγεί στους ερευνητές γιατί σπατάλησαν μήνες εργασίας; Ποιος εγγυάται ότι η επόμενη πρόσκληση δεν θα έχει την ίδια μοίρα; Η έρευνα δεν μπορεί να λειτουργεί με την ψυχολογία του τζόγου.
Τέταρτο σύμπτωμα είναι η απαξίωση των συμβουλευτικών θεσμών της πολιτείας. Το ΕΣΕΤΕΚ είναι το ανώτατο γνωμοδοτικό όργανο για τη χάραξη εθνικής στρατηγικής στην έρευνα, την τεχνολογία και την καινοτομία. Κι όμως, το 2025 η δημόσια εικόνα ήταν εικόνα βαθιάς κρίσης. Δημοσιεύματα ανέφεραν την παραίτηση οκτώ από τα δεκαπέντε μέλη του Συμβουλίου, με σοβαρές αιχμές για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται η έρευνα, οι προτάσεις των επιστημόνων και η χρήση των ερευνητικών κονδυλίων.
Αν μια κυβέρνηση καλεί κορυφαίους επιστήμονες να τη συμβουλεύσουν και στη συνέχεια αγνοεί συστηματικά το έργο τους, τότε δεν θέλει πραγματικά συμβούλους. Θέλει θεσμική επίφαση. Το να επικαλείσαι την αριστεία ενώ αγνοείς τους όρους που τη γεννούν δεν είναι απλώς αντίφαση. Είναι πολιτική υποκρισία.
Το συμπέρασμα είναι δυσάρεστο, αλλά αναπόφευκτο. Η ελληνική έρευνα δεν υποφέρει μόνο από υποχρηματοδότηση. Υποφέρει από θεσμική αναξιοπιστία. Χωρίς σταθερό εθνικό πρόγραμμα χρηματοδότησης, χωρίς διαφανείς κρίσεις, χωρίς σοβαρή διαχείριση συγκρούσεων συμφερόντων και χωρίς θεσμική ισχύ στα συμβουλευτικά όργανα, η χώρα δεν θα κρατήσει τους καλύτερους επιστήμονές της. Και χωρίς αυτούς δεν θα υπάρξει τεχνολογική καινοτομία ούτε οικονομία υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η ερευνητική παρακμή θα οδηγήσει νομοτελειακά σε αναπτυξιακή παρακμή.
Η κυβέρνηση μπορεί να συνεχίσει να μιλά για καινοτομία. Αλλά η καινοτομία δεν γεννιέται σε δελτία Τύπου, φωτογραφίες και κοπές πίτας. Γεννιέται σε εργαστήρια, από ερευνητικές ομάδες, από ανθρώπους που χρειάζονται κάτι απλό: σταθερούς κανόνες, αξιοπιστία, χρηματοδότηση και σεβασμό.
Χωρίς αυτά, η χώρα δεν έχει εθνική πολιτική για την έρευνα και την καινοτομία. Έχει εθνική διαχείριση της στασιμότητας.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
