Στην Ιστορία, μεγάλες ανακατατάξεις ξεκινούν συχνά από μικρά γεωγραφικά σημεία. Το 1914 ήταν ένας δρόμος στο Σεράγεβο. Το 1962, μια θαλάσσια γραμμή αποκλεισμού γύρω από την Κούβα. Το 2026 ίσως αποδειχθεί ότι ο κόσμος μπήκε σε στενά νερά στον Περσικό Κόλπο.
Τα Στενά του Ορμούζ είναι μια θαλάσσια λωρίδα λίγων ναυτικών μιλίων, από την οποία διέρχεται μεγάλο μέρος της ενέργειας της παγκόσμιας οικονομίας. Από τα Στενά διέρχονται καθημερινά περίπου 21 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, σχεδόν το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης, καθώς και περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου LNG. Στη γεωοικονομία της ενέργειας δεν απαιτείται πλήρες κλείσιμο του Ορμούζ για να προκληθεί σοκ. Συχνά αρκεί η αβεβαιότητα.
Το Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό σημείο. Είναι ο γεωοικονομικός «ρυθμιστής πίεσης» του παγκόσμιου συστήματος – το σημείο όπου η γεωπολιτική μεταφράζεται σε πραγματικό χρόνο σε τιμές ενέργειας, ναύλους και πληθωριστικές προσδοκίες. Από τον Πόλεμο του Κόλπου μέχρι σήμερα, η διεθνής τάξη εξελίχθηκε σε αλυσίδα συγκρούσεων:
- Η σημερινή κρίση είναι το αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας συγκρούσεων που διαμόρφωσαν τη μεταψυχροπολεμική εποχή.
- Το 1991, στον Πόλεμο του Κόλπου, οι ΗΠΑ ηγήθηκαν μιας ευρείας διεθνούς συμμαχίας για την απελευθέρωση του Κουβέιτ, με σαφή εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
- Ήταν ίσως η πιο καθαρή στιγμή της μεταψυχροπολεμικής διεθνούς τάξης: σαφής στόχος, ευρεία συμμαχία, σαφές τέλος. Την ίδια δεκαετία, οι πόλεμοι στα Βαλκάνια αποκάλυψαν ένα στρατηγικό κενό. Η Ευρώπη, παρά το οικονομικό της βάρος, αποδείχθηκε ανίκανη να διαχειριστεί μια μεγάλη σύγκρουση χωρίς την αποφασιστική παρέμβαση των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ.
- Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 άλλαξε δραματικά το στρατηγικό περιβάλλον. Οι επιθέσεις της Αλ Κάιντα στις ΗΠΑ οδήγησαν στην πρώτη ενεργοποίηση του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ και στον πόλεμο στο Αφγανιστάν.
- Η Ιστορία όμως είχε βαθύτερες ρίζες. Το 1979, μετά τη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, η Ουάσιγκτον υποστήριξε τους mujahedeen σε μια από τις μεγαλύτερες μυστικές επιχειρήσεις του Ψυχρού Πολέμου.
- Όπως σημειώνει ο Andrew Bacevich, η αμερικανική στρατηγική εξελίσσεται συχνά ως αλυσίδα επεμβάσεων, όπου κάθε πόλεμος γεννά τον επόμενο.
- Το Βιετνάμ δημιούργησε στρατηγική επιφυλακτικότητα.
- Το Ιράκ και το Αφγανιστάν δημιούργησαν στρατηγική κόπωση.
- Το 2003 αποτέλεσε τη μεγάλη καμπή.
- Η εισβολή στο Ιράκ πραγματοποιήθηκε χωρίς την ευρεία διεθνή συναίνεση του 1991 και χωρίς σαφή εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
- Η εικόνα του προέδρου Μπους μπροστά στο πανό «Αποστολή εξετελέσθη» (Mission Accomplished) έμεινε στην Ιστορία.
- Η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν κατέστρεψε την περιφερειακή ισορροπία, που για δεκαετίες περιόριζε το Ιράν στον Περσικό Κόλπο.
- Το 2011, η Λιβύη πρόσφερε ένα διαφορετικό αλλά εξίσου διδακτικό παράδειγμα. Η επέμβαση ξεκίνησε με διεθνή νομιμοποίηση αλλά κατέληξε σε μακροχρόνια αστάθεια στη Μεσόγειο.
- Η ανατροπή ενός καθεστώτος αποδείχθηκε ευκολότερη από την οικοδόμηση ενός κράτους.
- Σήμερα ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει επαναφέρει τον ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων στο κέντρο της διεθνούς πολιτικής.
- Οι ενεργειακές κρίσεις έχουν συχνά απρόσμενους κερδισμένους. Υψηλότερες τιμές πετρελαίου μπορούν να ενισχύσουν και τη ρωσική οικονομία – μια γεωπολιτική ειρωνεία, σε μια περίοδο όπου η Δύση προσπαθεί να περιορίσει τη Μόσχα.
- Η διεθνής τάξη δεν κατέρρευσε ξαφνικά το 2026.
- Η αποσταθεροποίησή της είχε ξεκινήσει ήδη από τις αρχές του 21ου αιώνα – από τους πολέμους στο Αφγανιστάν και το Ιράκ μέχρι τις εξεγέρσεις της Αραβικής Άνοιξης, τη Λιβύη, τη Συρία και τελικά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Η γεωοικονομία του Ορμούζ
Σήμερα το επίκεντρο βρίσκεται ξανά στον Περσικό Κόλπο. Χιλιάδες δεξαμενόπλοια διασχίζουν κάθε χρόνο τα Στενά, ενώ η ασφάλεια της περιοχής βασίζεται στον 5ο Στόλο των ΗΠΑ στο Μπαχρέιν. Παράλληλα, η αγορά ναυτιλιακών ασφαλίσεων στο Λονδίνο μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να πολλαπλασιάσει τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου για τα πλοία που διέρχονται από την περιοχή.
Ο ελληνόκτητος στόλος αντιπροσωπεύει περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας χωρητικότητας δεξαμενόπλοιων. Σε μια περίοδο υψηλού πληθωρισμού, ακόμη και μια περιορισμένη ενεργειακή διαταραχή μπορεί να επηρεάσει τη νομισματική πολιτική.
Trump 2.0: πόλεμος χωρίς συναίνεση
Η πρώτη προεδρία Trump κινήθηκε συχνά μεταξύ ενστίκτου και θεσμικών «φρένων». Η λεγόμενη Trump 2.0 εμφανίζεται ακόμη πιο προσωποκεντρική και απρόβλεπτη. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Odd Arne Westad, πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο κρίσιμες αποφάσεις συγκεντρώθηκαν σε μικρούς κύκλους ηγετών με υπερβολική αυτοπεποίθηση. Στον σημερινό κόσμο είναι δύσκολο να μη δει κανείς τα ονόματα Trump, Putin και Xi σε αυτό το ιστορικό μοτίβο.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η απόφαση. Είναι η μεταβλητότητα της αιτιολόγησης – ο στρατηγικός «σωματισμός» που μετατρέπει ένα γεγονός σε διαφορετικές ιστορίες μέσα σε λίγες ημέρες. Αυτό δημιουργεί αβεβαιότητα σε συμμάχους και αγορές. Δημοσκόπηση των Reuters/Ipsos δείχνει ότι μόλις ένας στους τέσσερις Αμερικανούς εγκρίνει τα πλήγματα στο Ιράν.
Σε αντίθεση με το 2001, δεν υπήρξε άμεση απειλή προς την αμερικανική επικράτεια· η απειλή αφορά κυρίως αμερικανικές δυνάμεις και συμμάχους στη Μέση Ανατολή. Χωρίς ευρεία πολιτική νομιμοποίηση, μια παρατεταμένη εμπλοκή μετατρέπεται γρήγορα σε εκλογικό βάρος – ιδιαίτερα με τις ενδιάμεσες εκλογές (midterms) στον ορίζοντα.
Η στάση του J.D. Vance αποτυπώνει τις εντάσεις της αμερικανικής πολιτικής.
Η Ευρώπη και το στρατηγικό της παράδοξο
Η Ε.Ε. δεν αποφάσισε τον πόλεμο. Κι όμως, θα πληρώσει μεγάλο μέρος των συνεπειών. Η Ε.Ε. εισάγει περίπου 60% της ενέργειας που καταναλώνει και παραμένει ευάλωτη σε ενεργειακές διαταραχές. Όπως είχε προειδοποιήσει ο Zbigniew Brzezinski, η Ευρώπη κινδυνεύει να παραμείνει μια μεγάλη οικονομική δύναμη αλλά γεωπολιτικός νάνος. Η Ευρώπη διαθέτει οικονομική ισχύ, αλλά λειτουργεί με πολιτική βραδύτητα σε έναν κόσμο γεωοικονομικής ταχύτητας. Η αντίδραση της Ε.Ε. στις εξελίξεις υπήρξε -για ακόμη μία φορά- αργή και κατακερματισμένη. Όχι στρατηγική. Συνονθύλευμα εθνικών θέσεων.
Σε έναν κόσμο όπου οι ισορροπίες ισχύος μετακινούνται, αυτή η αμηχανία καθιστά την Ευρώπη θεατή σε εξελίξεις που την επηρεάζουν άμεσα. Η σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου αφορά άμεσα την ενεργειακή ασφάλεια και το εμπόριο της Ευρώπης.
Το τέλος της γεωπολιτικής αθωότητας
Το πιθανότερο σενάριο δεν είναι ένας σύντομος πόλεμος. Είναι μια παρατεταμένη κρίση χαμηλής έντασης αλλά μεγάλης επίδρασης: επιλεκτικά πλήγματα, κύματα drones και πυραύλων, κυβερνοεπιχειρήσεις και αυξανόμενη ναυτιλιακή ανασφάλεια. Σε μια τέτοια εξέλιξη, ο κόσμος θα συνεχίσει να κινείται σε στενά νερά. Και το Ορμούζ δεν θα είναι απλώς ένα πέρασμα – θα είναι μηχανισμός μετάδοσης κρίσης.
Η εποχή της οικονομικής παγκοσμιοποίησης χωρίς γεωπολιτικό κόστος φαίνεται να τελειώνει. Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό σημείο. Είναι ένα από τα σημεία όπου σμιλεύεται η αρχιτεκτονική της νέας διεθνούς τάξης πραγμάτων.
*Διδάκτωρ οικονομολόγος – πολιτικός επιστήμων, συγγραφέας
- Μείνετε συντονισμένοι στο liveblog της Ναυτεμπορικής για όλες τις εξελίξεις
- Τώρα η Ναυτεμπορική και στο TikTok. Ακολουθήστε μας.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
