Από τους δορυφόρους στις mega-υποδομές στο Διάστημα

Τoυ Αντώνη Αγγελάκη, επίκουρου καθηγητή του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης, στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

ΣΤΑ ΤΈΛΗ Απριλίου του 2026, η JAXA ανακοίνωσε την επιτυχή ανάπτυξη μιας νέας γενιάς αναδιπλούμενης κατασκευής μεγάλης κλίμακας στο Διάστημα (large-scale space structure/LSS), σηματοδοτώντας ένα κρίσιμο βήμα προς την εποχή των μεγάλων υποδομών σε τροχιά.

Παράλληλα, το ιστορικό εγχείρημα της JAXA ανέδειξε πως όλο και περισσότερες μεγάλες δυνάμεις ενδιαφέρονται για την ανάπτυξη mega-επιφανειών γύρω από τη γη, ανοίγοντας τον δρόμο για νέες τεχνολογίες που καλούνται να καλύψουν ένα ευρύ φάσμα καθημερινών αναγκών, από δορυφορικές επικοινωνίες μέχρι και ενέργεια (βλ. σκίαστρα πλανητικής κλίμακας).

Επί της ουσίας, όμως, τα εγχειρήματα αυτά εγείρουν σημαντικά ερωτήματα ως προς τη διακυβέρνηση και βιώσιμη χρήση του εξωατμοσφαιρικού Διαστήματος, αναδεικνύοντας τα όρια του υφιστάμενου νομικού και πολιτικού πλαισίου.

ΚΑΤΑΡΧΑΣ, οι διαστημικές κατασκευές μεγάλης κλίμακας δοκιμάζουν την ίδια την έννοια της «ελεύθερης χρήσης» του Διαστήματος, όπως αυτή κατοχυρώνεται με τις θεμελιώδεις διατάξεις της Συνθήκης για το Εξωατμοσφαιρικό Διάστημα (OST, 1967).

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Ξοδεύουμε περισσότερα από όσα βγάζουμε – Η αρνητική αποταμίευση παγιώνεται στην ελληνική οικονομία

Παρότι, δηλαδή, δεν αμφισβητείται ο πρωταρχικός κανόνας του διεθνούς δικαίου περί μη ιδιοποίησης του Διαστήματος και των διαστημικών πόρων (που κατοχυρώνεται στο άρθρο ΙΙ της OST), η ανάπτυξη και τοποθέτηση κατασκευών μεγάλης κλίμακας δημιουργεί de facto περιοχές περιορισμένης πρόσβασης – καθώς επιτυγχάνεται έτσι μια λειτουργική κατάληψη (functional occupation) που θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμα και σε συγκρούσεις συμφερόντων, ιδίως σε πολυσύχναστες περιοχές, όπως είναι η χαμηλή γήινη τροχιά (LEO).

Παράλληλα τίθενται ερωτήματα ως προς την καταλληλότητα του ισχύοντος καθεστώτος ευθύνης για τις διαστημικές δραστηριότητες, το οποίο είχε σχεδιαστεί σε μια εποχή όπου τα διαστημικά αντικείμενα ήταν περιορισμένων διαστάσεων και σχετικά ελέγξιμα. Αντιθέτως, οι σύγχρονες κατασκευές μεγάλης κλίμακας μπορούν να έχουν μεταβαλλόμενη γεωμετρία και αυξημένη επιφάνεια, γεγονός που πολλαπλασιάζει τους κινδύνους σύγκρουσης και ως εκ τούτου, δημιουργίας διαστημικών απορριμμάτων.

Η ΕΝΝΟΙΑ της δέουσας επιμέλειας που ουσιαστικά κατοχυρώνεται για τη θεμελίωση διεθνούς ευθύνης (των κρατών) από δραστηριότητές τους στο Διάστημα αποκτά, κατ’ αυτόν τον τρόπο, ένα αυστηρότερο περιεχόμενο, απαιτώντας νέες τεχνικές και νομικές προσεγγίσεις.

Σε επίπεδο πολιτικής, δε, οι διαστημικές κατασκευές μεγάλης κλίμακας ενισχύουν την τάση προς εκβιομηχάνιση του Διαστήματος.

Η ανάπτυξή τους προϋποθέτει μακροπρόθεσμες επενδύσεις, σταθερό ρυθμιστικό περιβάλλον και συνεργασίες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Η απουσία, όμως, διεθνούς ρυθμιστικής αρχής θα οδηγήσει στη δημιουργία σημαντικών ανισοτήτων εάν ορισμένα κράτη επιδιώξουν την προώθηση εθνικών τους προτεραιοτήτων, ενώ κάποια άλλα παραμένουν θεσμικά και τεχνολογικά περιορισμένα ως προς την πρόσβαση και αξιοποίηση του Διαστήματος.

ΤΕΛΟΣ, οι εν λόγω κατασκευές εγείρουν σημαντικά ερωτήματα ως προς την προστασία του διαστημικού περιβάλλοντος (βλ. ένταση της φωτεινής ρύπανσης και επιπτώσεις στην αστρονομική παρατήρηση, σε συνδυασμό με την αύξηση του κινδύνου συγκρούσεων και, κατ’ επέκταση, συσσώρευσης διαστημικών απορριμμάτων).

Είναι συνεπώς βέβαιο ότι, χωρίς δεσμευτικούς κανόνες και ρυθμιστικούς φορείς, η ανάπτυξη τέτοιων υποδομών θα υπονομεύσει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των διαστημικών δραστηριοτήτων.

ΥΠΟ ΑΥΤΗ την οπτική, οι εν λόγω διαστημικές κατασκευές λειτουργούν ως καταλύτης για την επαναξιολόγηση του πλαισίου με το οποίο ρυθμίζεται το Διάστημα.

Η πρόκληση της νέας εποχής του Διαστήματος δεν αφορά μόνο την κατασκευή μεγαλύτερων δομών, αλλά και την ανάπτυξη ενός θεσμικού πλαισίου που θα ήταν ικανό να διαχειριστεί τις συνέπειές τους.

Διαφορετικά, η τεχνολογική πρόοδος θα συνεχίσει να προηγείται των νομικών και πολιτικών ρυθμίσεων, φέροντας δυνητικά μαζί της το στοιχείο της αποσταθεροποίησης.