Του καθηγητή Γιάννη Μανιάτη, ευρωβουλευτή, αντιπροέδρου Σοσιαλιστών Δημοκρατών (S&D), πρ. υπουργού*
Η ΕΥΡΩΠΗ βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιστορική καμπή. Η βασίλισσα Γεωγραφία, που για χρόνια θεωρήθηκε ότι εγκατέλειψε τον θρόνο της μπροστά στην τεχνολογία και την παγκοσμιοποίηση, επιστρέφει ως καθοριστικός παράγοντας ισχύος.
Τα θαλάσσια περάσματα, οι ενεργειακές διαδρομές και οι κρίσιμες πρώτες ύλες επηρεάζουν ξανά άμεσα την οικονομία, την ασφάλεια και την καθημερινότητα των πολιτών.
Οι αναταράξεις στα Στενά του Ορμούζ δείχνουν πόσο εύθραυστες παραμένουν οι αλυσίδες εφοδιασμού και πόσο γρήγορα μια περιφερειακή κρίση μπορεί να μετατραπεί σε παγκόσμιο πρόβλημα.
ΤΗΝ ΊΔΙΑ ΣΤΙΓΜΗ, το εκκρεμές της Ιστορίας φαίνεται να μετακινείται σε βάρος της Δύσης. Η αποβιομηχάνιση, οι ανισότητες, η υπερεπέκταση, το έλλειμμα ηγεσίας και η δυτική αλαζονεία απέναντι σε άλλα πολιτικά και κοινωνικά μοντέλα συναντούν την άνοδο της Ασίας.
Η Ευρώπη και οι ΗΠΑ έχουν μειωμένο μερίδιο στο παγκόσμιο ΑΕΠ, ενώ η Κίνα έχει ενισχύσει θεαματικά την οικονομική και γεωπολιτική της αυτοπεποίθηση.
Στο νέο αυτό περιβάλλον, η κλιματική κρίση, η παραπληροφόρηση, η κοινωνική πόλωση, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι ανταγωνισμοί και η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης συνθέτουν ένα τοπίο διαρκούς αβεβαιότητας.
ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ, λοιπόν, δεν είναι αν η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει πορεία, αλλά πώς θα το κάνει χωρίς να υπονομεύσει τον ίδιο τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ενοποίησης: τη δημοκρατία, τα δικαιώματα, τη σταθερότητα, τον σεβασμό στους διεθνείς κανόνες και την πρωτοπορία σε παγκόσμιες προκλήσεις όπως η κλιματική αλλαγή.
Μετά τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, την πανδημία και τη σταδιακή αποστασιοποίηση των ΗΠΑ από τον ρόλο του απόλυτου εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας, η στρατηγική αυτονομία δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως θεωρητική συζήτηση. Είναι όρος επιβίωσης.
Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της πρόκλησης. Ενώ η παγκόσμια κατανάλωση αυξάνεται και οι υδρογονάνθρακες ακόμα αντιπροσωπεύουν το 80% της συνολικής ζήτησης, η Ε.Ε. παραμένει εξαρτημένη από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Η αλλαγή προμηθευτών είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί, καθώς τελικά μεταφέρει την ευαλωτότητα της Ευρώπης από τη μία γεωπολιτική σχέση στην άλλη.
Δυστυχώς, η αυξημένη διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών δεν επέφερε την αναγκαία μείωση τιμών ενέργειας, οξύνοντας τις προκλήσεις για την κοινωνική συνοχή (ευάλωτα νοικοκυριά) και την ανταγωνιστικότητα (ενεργοβόρες επιχειρήσεις).
ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ εργαλεία, όπως το REPowerEU, έδωσαν αποσπασματικές απαντήσεις στην κρίση. Στη νέα εποχή, η απανθρακοποίηση, οι ανθεκτικές αλυσίδες εφοδιασμού, η αμυντική βιομηχανία, οι διαστημικές υποδομές και η ψηφιακή κυριαρχία είναι πλέον πλευρές του ίδιου προβλήματος.
Χωρίς ισχυρή μεταποίηση, χωρίς χάλυβα, αλουμίνιο, χημικά προϊόντα, λιπάσματα και κρίσιμες πρώτες ύλες, η Ευρώπη δεν μπορεί να έχει ούτε οικονομική μεγέθυνση, που θα δημιουργεί προϋποθέσεις διανομής κοινωνικού μερίσματος, ούτε πράσινη μετάβαση, ούτε άμυνα, ούτε τεχνολογική ανεξαρτησία. Η Στρατηγική Αυτονομία αρχίζει από την παραγωγή.
ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ Πρόγραμμα Αμυντικής Βιομηχανίας (EDIP), στο οποίο είχα την τιμή να είμαι εισηγητής των Σοσιαλιστών, θέσαμε δύο κρίσιμες αρχές: τα ευρωπαϊκά χρήματα να δημιουργούν ευρωπαϊκές επενδύσεις και θέσεις εργασίας, και τα προϊόντα που χρηματοδοτούνται από την Ευρώπη να μην εξαρτώνται από περιορισμούς τρίτων χωρών.
Για την Ελλάδα, αυτό είναι ευκαιρία να συνδέσει τις αμυντικές δαπάνες με εγχώρια βιομηχανική ανάπτυξη και μικρομεσαίες επιχειρήσεις.
Η ΊΔΙΑ ΛΟΓΙΚΗ ισχύει και στην τεχνολογική κυριαρχία. Πάνω από το 80% των ψηφιακών υπηρεσιών της Ευρώπης βασίζεται σε ξένες πλατφόρμες, ενώ λίγοι αμερικανικοί πάροχοι ελέγχουν μεγάλο μέρος του cloud.
Αν δεν επενδύσει σε δεδομένα, cloud, chips, Τεχνητή Νοημοσύνη και ευρωπαϊκές υποδομές, η Ευρώπη κινδυνεύει να γίνει ψηφιακή αποικία.
Τα IRIS², GovSatCom, Galileo και Copernicus, μαζί με πολιτικές για ημιαγωγούς, Ανοικτά Δεδομένα και Ανοικτό Κώδικα, μπορούν να στηρίξουν την επιχειρησιακή και στρατηγική αυτονομία.
Η γνώση είναι δύναμη για κοινωνίες που δεν περιμένουν την Ιστορία, αλλά σχεδιάζουν και ηγούνται. Η ρύθμιση χωρίς επενδύσεις δεν παράγει κυριαρχία, αλλά αδυναμία με κανόνες.
ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, όλη αυτή η συζήτηση δεν είναι αφηρημένη. Χρειάζεται ένα φιλόδοξο προοδευτικό σχέδιο δεκαετίας, ώστε να περάσει από την εισαγωγή και διαμετακόμιση στην παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών «Made in Greece» για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και την άμυνα. Η αποθήκευση ενέργειας πρέπει να προχωρήσει άμεσα, για αξιοποίηση των ΑΠΕ και περιορισμό των απορρίψεων.
Παράλληλα, απαιτούνται επενδύσεις σε δίκτυα και διασυνδέσεις με τα νησιά, τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, την Κύπρο και την Αίγυπτο. Χωρίς νέα δίκτυα, η Ελλάδα δεν μπορεί να γίνει εξαγωγέας πράσινης ενέργειας.
Η ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ενέργειας στα κτίρια μπορεί να γίνει παραγωγική στρατηγική, πέρα από αποσπασματικές επιδοτήσεις, δημιουργώντας οικοσύστημα ανακαίνισης, υλικών, ΜμΕ και τοπικής απασχόλησης. Αυτή η στόχευση πρέπει να διαπερνά όλα τα εθνικά Προγράμματα που υλοποιούν ευρωπαϊκές στρατηγικές.
Παράλληλα, πρέπει να αξιοποιήσουμε εγχώριους πόρους, από υδρογονάνθρακες και γεωθερμία έως θέρμανση, ψύξη και κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες.
Καθώς η Κίνα κυριαρχεί σε πολλές αλυσίδες αξίας, η Ευρώπη χρειάζεται νέο οικοσύστημα παραγωγής, μεταποίησης, επαναχρησιμοποίησης και ανακύκλωσης στρατηγικών υλών, με χρηματοδότηση, ταχύτερες αδειοδοτήσεις, λιγότερο ρυθμιστικό βάρος και ισχυρή εμπιστοσύνη με τις τοπικές κοινωνίες. Οι κρίσιμες πρώτες ύλες είναι η βάση της κοινωνίας και της οικονομίας του μέλλοντος.
Η ΕΛΛΑΔΑ οφείλει να διαμορφώσει ένα σύγχρονο εθνικό δόγμα στρατηγικής αυτονομίας, σε αντιστοιχία με το ευρωπαϊκό, αξιοποιώντας τη γεωγραφία της, τις πρώτες ύλες και τους ανθρώπους της ως πλεονεκτήματα και αντιμετωπίζοντας τη δημογραφική συρρίκνωση, τη στεγαστική κρίση και την επικέντρωση σε τομείς χαμηλής παραγωγικότητας, ως ζητήματα εθνικής επιβίωσης.
ΤΟ ΝΕΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ Συμβόλαιο πρέπει να στηρίζεται στην ασφάλεια, την αυτονομία, την κοινωνική συνοχή και τη δίκαιη μετάβαση.
Σε αυτή τη γεωπολιτική κοσμογονία, δεν αρκεί να παρακολουθούμε τις εξελίξεις. Χρειαζόμαστε έναν Νέο Προοδευτικό Εθνικό κι Ευρωπαϊκό Πατριωτισμό: με κυριαρχία, δημοκρατία, παραγωγικό μετασχηματισμό, εξωστρέφεια, καινοτομία και κοινωνική αλληλεγγύη.
* Το άρθρο στηρίζεται στην ομιλία της τελετής αναγόρευσης σε επίτιμο διδάκτορα του ΕΜΠ
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
