Όταν ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της εποχής μας, ο Κρίστοφερ Νόλαν, επιλέγει να μεταφέρει στον κινηματογράφο την Οδύσσεια, η είδηση δεν αφορά μόνο τον κόσμο της τέχνης. Αποτελεί ένα πολιτισμικό γεγονός με βαθύτερο συμβολισμό.
Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει με πρωτοφανή ταχύτητα τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, επικοινωνούμε και λαμβάνουμε αποφάσεις, ένας δημιουργός στρέφεται σε ένα έργο σχεδόν τριών χιλιάδων ετών. Η επιλογή αυτή μας υπενθυμίζει μια διαχρονική αλήθεια: η τεχνολογία εξελίσσεται με εκθετικούς ρυθμούς, όμως η ανθρώπινη φύση αλλάζει πολύ πιο αργά.
Οι φόβοι, οι πειρασμοί, η φιλοδοξία, η μοναξιά, η αγάπη, η αναζήτηση της ελευθερίας και του νοήματος εξακολουθούν να είναι οι ίδιες δυνάμεις που κινούν τον άνθρωπο από την εποχή του Ομήρου μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό και η Οδύσσεια δεν είναι ένα αρχαίο έπος. Είναι ένας διαχρονικός οδηγός για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Επιστρέφει πιο συνειδητός
Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει στην Ιθάκη ως ο άνθρωπος που ξεκίνησε. Επιστρέφει σοφότερος, ταπεινότερος και περισσότερο συνειδητός. Κάθε δοκιμασία αφαιρεί ένα κομμάτι από την αλαζονεία του και προσθέτει ένα κομμάτι γνώσης. Αυτή είναι η πραγματική ηρωική πράξη: όχι η νίκη πάνω στους άλλους, αλλά η νίκη πάνω στον ίδιο μας τον εαυτό.
Ίσως γι’ αυτό η Οδύσσεια δεν γερνά ποτέ. Γιατί κάθε εποχή έχει τους δικούς της Κύκλωπες, τις δικές της Κίρκες και τις δικές της Σειρήνες. Σήμερα οι Σειρήνες δεν κατοικούν στα βράχια του Αιγαίου. Βρίσκονται στην υπερβολική κατανάλωση, στη λατρεία της εικόνας, στην αδιάκοπη επιτάχυνση του χρόνου, στην ψευδαίσθηση ότι η επιτυχία μπορεί να αντικαταστήσει την ευτυχία και ότι η πληροφορία αρκεί χωρίς σοφία. Ο άνθρωπος του 21ου αιώνα γνωρίζει περισσότερα από οποιαδήποτε άλλη γενιά την ιστορία. Δεν είναι όμως βέβαιο ότι κατανοεί καλύτερα τον εαυτό του.
Και εδώ ακριβώς ο Όμηρος συναντά τον Ιπποκράτη. Ο πρώτος περιγράφει το ταξίδι. Ο δεύτερος διδάσκει τον τρόπο να το διανύσουμε. Ο Ιπποκράτης δεν μας κληροδότησε μόνο μια ιατρική μέθοδο. Μας κληροδότησε μια φιλοσοφία ζωής. Μας δίδαξε ότι η ποιότητα της ζωής δεν καθορίζεται από ένα γεγονός ούτε από μια θεραπεία, αλλά από τις καθημερινές μας επιλογές, από τη σχέση μας με την τροφή, τη φύση, την κίνηση, τον ύπνο, το μέτρο, την κοινότητα και, τελικά, με τον ίδιο μας τον εαυτό. Η υγεία δεν είναι ο τελικός προορισμός. Είναι ο τρόπος του ταξιδιού.
Η ηθική πρόοδος
Όσο περνούν τα χρόνια, τόσο περισσότερο πείθομαι ότι η μεγαλύτερη πρόκληση του αιώνα μας δεν είναι η τεχνολογική πρόοδος. Είναι η ηθική πρόοδος. Η ανθρωπότητα χρειάζεται επειγόντως μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην καινοτομία και στη σοφία, ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και στην ποιότητα ζωής, ανάμεσα στην παραγωγικότητα και στο μέτρο. Αν δεν συνοδεύσουμε τη γνώση με αξίες, η πρόοδος κινδυνεύει να γίνει αυτοκαταστροφική.
Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η μεγαλύτερη ευθύνη της Ελλάδας. Η χώρα μας δύσκολα θα ανταγωνιστεί τις μεγάλες δυνάμεις σε πληθυσμό, κεφάλαια ή τεχνολογική ισχύ. Μπορεί όμως να προσφέρει κάτι που γίνεται ολοένα πιο πολύτιμο: έναν πολιτισμό που δεν δίδαξε μόνο πώς να σκεφτόμαστε, αλλά και πώς να ζούμε.
Ανήκουν στο μέλλον
Ο Όμηρος, ο Ιπποκράτης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης δεν ανήκουν στα μουσεία. Ανήκουν στο μέλλον. Το ζητούμενο δεν είναι να τους θαυμάζουμε, αλλά να τους ξανακάνουμε χρήσιμους. Να μετατρέψουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά σε μια ζωντανή πρόταση για τον σύγχρονο κόσμο.
Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη σημασία της επιλογής του Νόλαν. Δεν επιστρέφει απλώς στον Όμηρο. Μας καλεί να επιστρέψουμε κι εμείς. Όχι στο παρελθόν, αλλά στις αξίες που μπορούν να μας οδηγήσουν στο μέλλον.
Γιατί η αληθινή Ιθάκη δεν είναι ένας τόπος. Είναι ο άνθρωπος που γινόμαστε ύστερα από το ταξίδι.
Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση του 21ου αιώνα να μην είναι να δημιουργήσουμε πιο έξυπνες μηχανές, αλλά σοφότερους ανθρώπους. Αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι η μεγάλη τεχνολογική επανάσταση της εποχής μας, τότε η επιστροφή στον Όμηρο, στον Ιπποκράτη και στις διαχρονικές αξίες του ελληνικού πολιτισμού μπορεί να γίνει η μεγάλη ανθρωπιστική της ισορροπία.
*Ιδρυτής Apivita
Ιδρυτής SYMBEEOSIS
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
