Των Μανώλη Πλειώνη, καθηγητή Τμήματος Φυσικής, ΑΠΘ, συμβούλου Επιστήμης & Τεχνολογίας Ιδρύματος Ευγενίδου, πρ. προέδρου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, και Ανθής Κοσκινά, Δρ Νομικής, ΕΚΠΑ, επιστημονικής συνεργάτιδας στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών
Η E.E. προχώρησε πρόσφατα σε ένα ιστορικό βήμα, προτείνοντας έναν Ευρωπαϊκό Κανονισμό για το Διάστημα (EU Space Act – σε δημόσια διαβούλευση από αρχές Σεπτεμβρίου).
Στόχος αυτού του φιλόδοξου εγχειρήματος είναι η δημιουργία ενιαίας αγοράς για τις διαστημικές δραστηριότητες (κατ’ αναλογία με τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας / EXE που είχε θεσπιστεί με τη Συνθήκη της Λισαβόνας), λαμβάνει χώρα δε σε μια κρίσιμη διεθνή συγκυρία, καθώς η Ε.Ε. προσπαθεί να ενισχύσει τη στρατηγική της αυτονομία απέναντι σε παγκόσμιους παίκτες, και ταυτόχρονα να ρυθμίσει -ίσως υπερβολικά- έναν τομέα όπου η ιδιωτική πρωτοβουλία, που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τον διαστημικό ανταγωνισμό, κινείται ταχύτερα από τους θεσμούς.
ΝΟΜΙΚΑ, το άρθρο 4.3 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ε.Ε. (ΣΛΕΕ) ορίζει ότι: «Στους τομείς … του Διαστήματος, η Ένωση έχει αρμοδιότητα να αναλαμβάνει δράσεις … χωρίς η άσκηση της αρμοδιότητας αυτής να έχει ως αποτέλεσμα να κωλύει την άσκηση των αρμοδιοτήτων των κρατών-μελών».
Επισημαίνεται, στη συνέχεια, ότι «η Ε.Ε. καταστρώνει ευρωπαϊκή πολιτική Διαστήματος», ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο «θεσπίζουν τα απαραίτητα μέτρα» που μπορούν να λάβουν τη μορφή ευρωπαϊκού προγράμματος, αποκλειομένης όμως «οποιασδήποτε εναρμόνισης των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών-μελών» (άρθρο 189.2 ΣΛΕΕ).
ΕΝΤΟΥΤΟΙΣ, παρά την ως άνω ρητή απαγόρευση του άρθρου 189.2 ΣΛΕΕ, ο προτεινόμενος Κανονισμός προωθεί ουσιαστικά την πλήρη εναρμόνιση του ρυθμιστικού πλαισίου για τις μη στρατιωτικές διαστημικές δραστηριότητες των κρατών-μελών.
Στην πράξη, λοιπόν, οι εξελίξεις αυτές πυροδότησαν ένα κύμα κρίσιμων ερωτημάτων και αντιδράσεων.
ΠΡΑΓΜΑΤΙ, επισημάνθηκε αρχικά το ζήτημα του κατά πόσον η Ε.Ε. έχει αρμοδιότητα να νομοθετεί στο εν λόγω πεδίο.
Συγκεκριμένα, τον Μάρτιο του 2025, με ανεπίσημο έγγραφό τους (Non-paper March 2025 by Finland and Sweden Potential EU Space Act), η Φινλανδία και η Σουηδία εξέφρασαν ανησυχία ως προς την ύπαρξη νομικής βάσης για μια τέτοια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία.
Υποστήριξαν δηλαδή ότι καμία διάταξη, ούτε το Άρθρο 114 της ΣΛΕΕ που επιτρέπει στην Ε.Ε. να θεσπίζει κοινούς κανόνες για τη δημιουργία και λειτουργία της Ενιαίας Αγοράς γενικά, δεν μπορεί να στηρίξει την παράκαμψη της ρητής απαγόρευσης εναρμόνισης των εθνικών νομοθεσιών στον τομέα του Διαστήματος του άρθρου 189.2 ΣΛΕΕ.
Σε απάντηση όμως, και όπως συχνά συμβαίνει, η Ε.Ε., επιλέγοντας και πάλι μια ευέλικτη ερμηνεία των κανόνων του πρωτογενούς Δικαίου, προκειμένου να εξυπηρετήσει στρατηγικούς της στόχους, υπογράμμισε (στην Αιτιολογική Έκθεση του κανονισμού) ότι το Άρθρο 114 ΣΛΕΕ όντως μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως νομική βάση για τη δημιουργία και λειτουργία μιας εσωτερικής αγοράς διαστημικών υπηρεσιών, ακριβώς για την αντιμετώπιση εμποδίων που προκύπτουν από τις διαφορετικές εθνικές νομοθεσίες.
ΠΛΕΟΝ των ως άνω, δε, τέθηκαν ζητήματα και ως προς το περιεχόμενο των προτεινόμενων ρυθμίσεων. Επί της ουσίας, ο προτεινόμενος κανονισμός στοχεύει να απλοποιήσει και να ενισχύσει τον έλεγχο του ευρωπαϊκού διαστημικού τομέα και, προς τούτο, βασικό του εργαλείο είναι η εισαγωγή της αρχής της ενιαίας αδειοδότησης.
Σύμφωνα με αυτήν, μια άδεια που εκδίδεται από ένα κράτος-μέλος θα ισχύει αυτόματα σε ολόκληρη την Ε.Ε., με ειδικές διαδικασίες αδειοδότησης για συγκεκριμένες κατηγορίες αποστολών (εκπαιδευτικές αποστολές κ.λπ.).
Για την υποστήριξη αυτού του πλαισίου προβλέπεται η δημιουργία ενός Κεντρικού Ευρωπαϊκού Μητρώου για τα Διαστημικά Αντικείμενα (URSO), η έκδοση ηλεκτρονικών πιστοποιητικών συμμόρφωσης και η χορήγηση ειδικού Ευρωπαϊκού Σήματος Ποιότητας (EU Space Label).
Επιπλέον, δημιουργείται ένας νέος, ολοκληρωμένος πυλώνας ασφάλειας, που καλύπτει μέτρα για τη διαχείριση διαστημικών αποβλήτων, την αποφυγή συγκρούσεων σε τροχιά, τη μείωση της φωτορύπανσης, την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση κινδύνων, την προστασία του περιβάλλοντος κ.ά.
ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ, όμως, ο κανονισμός θεσμοθετεί και έναν ισχυρό μηχανισμό ελέγχου, παρεμβαίνοντας ουσιωδώς στις δικαιοδοσίες των κρατών-μελών: οι εθνικές αρχές εξακολουθούν να εκδίδουν τις άδειες, αλλά υποχρεούνται πλέον να λαμβάνουν υπόψη τους τεχνικές γνώμες εξουσιοδοτημένων φορέων και να ενισχύουν την εποπτεία των διαστημικών δραστηριοτήτων.
Τα κράτη-μέλη θα πρέπει επίσης να θεσπίσουν αποτελεσματικές ποινές για παραβάσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και να ενημερώνουν σχετικά την Επιτροπή.
Στο κέντρο αυτού του συστήματος τοποθετείται ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστημικού Προγράμματος (EUSPA), ο οποίος θα αναλάβει νέες, κρίσιμες αρμοδιότητες: τεχνικές αξιολογήσεις, διαχείριση του Μητρώου (URSO) και αντιμετώπιση κυβερνοαπειλών, ενώ, πέρα από τις εκτεταμένες εξουσίες που χορηγούνται στη EUSPA και την Επιτροπή -τέλεση επιτόπιων ελέγχων, επιβολή (σημαντικών) προστίμων κ.ά.-, ο κανονισμός εδραιώνει την «παρεμβατική» κατεύθυνσή του και μέσω της σύνδεσής του με την ισχύουσα νομοθεσία για την κυβερνοασφάλεια (βλ. Οδηγίες NIS 2 και CER).
Ο ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟΣ Κανονισμός για το Διάστημα εμφανίζει, εν τέλει, παρά τα θετικά του, και βαθιές αδυναμίες.
Η έλλειψη κινήτρων για έρευνα αφήνει την Ε.Ε. πίσω από άλλες μεγάλες δυνάμεις (Κίνα, Ρωσία), ενώ το υπερβολικά συγκεντρωτικό σύστημα ελέγχων και προστίμων δημιουργεί έναν ιδιαίτερα βαρύ γραφειοκρατικό μηχανισμό, που περιορίζει, σε έναν ακόμα τομέα, τα κράτη-μέλη.
Η σημαντική δε ενίσχυση της Επιτροπής και της EUSPA δεσμεύει περαιτέρω τις κινήσεις των κρατώνμελών και αφήνει αβέβαιη τη συνεργασία τους με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος (ESA).
Ως εκ τούτου, η επιτυχία του κανονισμού θα εξαρτηθεί από την ικανότητα της Ε.Ε. να ισορροπήσει τον ασφυκτικό έλεγχο με την ελευθερία εφαρμογής εθνικών πολιτικών Διαστήματος και ανάπτυξης της διαστημικής καινοτομίας.
ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ, λοιπόν, που τίθεται στην πράξη είναι αν ο στόχος να αποκτήσει η Ε.Ε. μια ανταγωνιστική και βιώσιμη διαστημική πολιτική μπορεί να επιτευχθεί και να διατηρηθεί με όρους μηχανισμών συγκεντρωτικής διακυβέρνησης, ιδίως όταν τελείται σε βάρος της ανεξαρτησίας επιλογών των κρατών-μελών και της ελευθερίας τους χάραξης πολιτικών καινοτομίας.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
