Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ) στην εκπαίδευση ξεκίνησε με θόρυβο. Πανικός, απαγορεύσεις, καταγγελίες. Σύντομα, όμως, έγινε σαφές ότι το πρόβλημα δεν είναι ούτε καινούργιο ούτε απλό. Η ΤΝ δεν «έπεσε από τον ουρανό» για να διαλύσει τα πανεπιστήμια. Ήρθε να φωτίσει με ωμό τρόπο αδυναμίες που υπήρχαν ήδη: αποδυνάμωση της μαθησιακής διαδικασίας, τυποποιημένες αξιολογήσεις, έλλειψη χρόνου και προσωπικής σχέσης διδάσκοντα-διδασκόμενου.
Σε πολλές χώρες, η αρχική αντίδραση των πανεπιστημίων ήταν η απαγόρευση. Γρήγορα όμως αποδείχθηκε ανεφάρμοστη. Όταν ένα εργαλείο είναι διαθέσιμο σε κάθε κινητό, η αστυνόμευση δεν μπορεί να είναι λύση. Έτσι, διεθνώς, η συζήτηση μετατοπίστηκε: όχι στο πώς θα «πιάσουμε» τους φοιτητές, αλλά στο πώς θα αλλάξει η ίδια η εκπαιδευτική πράξη.
Το πρώτο που αμφισβητήθηκε ήταν ο τρόπος αξιολόγησης. Η κλασική εργασία «παράδοσης κειμένου», αποσπασμένη από τη διαδικασία παραγωγής του, έγινε ξαφνικά εύθραυστη. Όχι επειδή οι φοιτητές έγιναν λιγότερο έντιμοι, αλλά επειδή το σύστημα είχε μάθει να αξιολογεί το προϊόν και όχι τη σκέψη. Έτσι, επανήλθαν πρακτικές που είχαν σχεδόν εγκαταλειφθεί: προφορικές εξετάσεις, παρουσίαση και υπεράσπιση εργασιών, εξετάσεις με φυσική παρουσία, αλλά και εργασίες σε στάδια, όπου ο διδάσκων παρακολουθεί την εξέλιξη της ιδέας και όχι μόνο το τελικό αποτέλεσμα.
Παράλληλα, άρχισε να διαμορφώνεται μια δεύτερη, πιο ώριμη προσέγγιση: όχι απαγόρευση της AI, αλλά διαφανής χρήση της. Σε αρκετά πανεπιστήμια επιτρέπεται πλέον η χρήση εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης με την προϋπόθεση ότι δηλώνεται ρητά πώς χρησιμοποιήθηκαν. Όχι ως μαγικό κουτί παραγωγής κειμένου, αλλά ως βοηθητικό εργαλείο: για οργάνωση σκέψεων, για γλωσσική επιμέλεια, για αναζήτηση ιδεών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη γίνεται αντικείμενο κριτικής: οι φοιτητές καλούνται να εντοπίσουν λάθη, απλουστεύσεις ή προκαταλήψεις στα κείμενα που παράγει.
Εδώ όμως αρχίζει η ουσιαστική διάκριση. Άλλο η ενσωμάτωση της ΤΝ σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον με επαρκές προσωπικό, χρόνο και παιδαγωγική στήριξη, και άλλο η εισαγωγή της σε ένα σύστημα ήδη εξαντλημένο. Σε χώρες όπου η αναλογία διδασκόντων προς φοιτητές είναι χαμηλή, όπου οι διορισμοί καθυστερούν ή δεν γίνονται, όπου το πανεπιστήμιο λειτουργεί στα όρια της αντοχής του, η ΤΝ δεν έρχεται ως εργαλείο ενίσχυσης, αλλά ως επιταχυντής κρίσης.
Και εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: είναι όντως το πρόβλημα μόνο των πανεπιστημιακών δασκάλων; Οι φοιτητές φτάνουν σήμερα στο Πανεπιστήμιο με σοβαρά κενά, όχι επειδή δεν προσπαθούν, αλλά επειδή ένα εκπαιδευτικό σύστημα προσανατολισμένο στις εξετάσεις, στη βαθμοθηρία και στην αποσπασματική γνώση τους έχει μάθει να αναζητούν τη «σωστή απάντηση», όχι την κατανόηση. Η AI απλώς προσφέρει την τέλεια συντόμευση, μέσα σε ένα σύστημα που είχε ήδη αποδεχθεί τη συντόμευση ως κανονικότητα. Η συζήτηση δεν μπορεί να περιοριστεί στα πανεπιστήμια. Σε συστήματα με ελλείψεις προσωπικού, χρόνια υποχρηματοδότηση και ανυπαρξία διορισμών, διαμορφώνεται ήδη μια γενικευμένη κρίση μάθησης, που ευνοεί την αντιγραφή αντί της κατανόησης. Αν δεν αντιμετωπιστούν οι δομικές αδυναμίες ολόκληρου του συστήματος της παιδείας, η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα τις διορθώσει, απλώς θα επιταχύνει τη διάλυση των θεμελίων του.
Αναγνωρίζεται όμως μια ενδιαφέρουσα διεθνής τάση που δεν είναι τεχνολογική αλλά παιδαγωγική: η στροφή προς τη μετα-γνώση. Εργασίες που απαιτούν σύνδεση με την επικαιρότητα, με τοπικά δεδομένα, με προσωπικές εμπειρίες, συνδεδεμένες με πραγματικά γεγονότα. Εκεί η AI αποκαλύπτει τα όριά της και ο φοιτητής αναγκάζεται να επιστρέψει στη σκέψη, στη σύνθεση, στην κρίση.
Τελικά, η τεχνητή νοημοσύνη δεν μας αναγκάζει να πούμε «όχι». Μας αναγκάζει να πούμε «προσέξτε». Να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει μάθηση, τι σημαίνει αξιολόγηση, τι σημαίνει δημόσια παιδεία. Αν το θέμα μείνει διάσπαρτο, σε μεμονωμένες φωνές, θα χαθεί στον θόρυβο. Αν όμως γίνει κεντρικό ζήτημα, με παραδείγματα από την καθημερινότητα και σαφή πολιτική διάσταση, τότε μπορεί να ανοίξει έναν ουσιαστικό διάλογο.
Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η AI υποκαθιστά τις καθημερινές υποχρεώσεις. Είναι πώς εμείς, ως πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, με ποια θεσμική υποστήριξη – πέρα από το φιλότιμο – θα ενισχύσουμε την αυτονόητή βούλησή μας, να υπερασπιστούμε τη σκέψη ως καθημερινή υποχρέωση.
*Καθηγητής και τέως Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
