Μερικές φορές νιώθουμε ότι όλα όσα δημιουργούμε καταρρέουν. Η δουλειά που επενδύσαμε για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι σχέσεις που φροντίσαμε με προσοχή, τα σχέδια που ετοιμάσαμε με πάθος…, όλα φαίνεται να διαβρώνονται από τις συνθήκες, από τον χρόνο, από καταστάσεις και δυνάμεις που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η λογική μας λέει ότι χάνουμε. Ότι όσο πιο πολύ αφαιρείται από το «οικοδόμημά» μας, τόσο πιο χαμηλά πέφτουμε. Όμως η Γεωλογία, αυτή, η πιο υπομονετική από τις φυσικές επιστήμες, μας διδάσκει κάτι διαφορετικό. Μας δείχνει με δικά της παραδείγματα ότι μερικές φορές, αυτό που θεωρούμε ότι καταρρέει μπορεί να σωθεί, να αντισταθμιστεί!! Για πάμε να δούμε τον φυσικό μηχανισμό για αυτές τις ιδιαίτερες καταστάσεις.
Θεωρούμε ότι τα βουνά είναι το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα μονιμότητας στη φύση? Βρίσκονται στην ίδια θέση για πολλούς αιώνες, για χιλιάδες χρόνια, ακλόνητα, αμετάβλητα….Ή τουλάχιστον έτσι τα βλέπουμε. Η αλήθεια όμως είναι πολύ πιο συναρπαστική και πολύ πιο σχετική με μια πιθανή δική μας εμπειρία ή δυναμική κατάσταση. Τα βουνά βρίσκονται σε μια διαρκή διαμάχη, έναν σχεδόν αιώνιο πόλεμο, όπου κάθε νίκη είναι προσωρινή και κάθε ήττα είναι ατελής. Και σε αυτόν τον πόλεμο, το κάθε βουνό έχει εχθρούς και συμμάχους όπως όλοι εμείς: οι εχθροί είναι στο εξωτερικό του και οι φίλοι του στο εσωτερικό του. Οι εξωγενείς δυνάμεις, μακροχρόνιες γεωλογικές διεργασίες στο εξωτερικό των βουνών το καταστρέφουν σταδιακά. Οι ενδογενείς δυνάμεις, το ίδιο μακροχρόνιες αντιστέκονται και αντισταθμίζουν τη ζημιά. Ας δούμε όμως πως συμβαίνουν όλα αυτά…
Η ιστορία της δημιουργίας ενός βουνού, μιας οροσειράς, αρχίζει με μια σύγκρουση. Στην εξελικτική πορεία του πλανήτη μας πριν από δεκάδες εκατομμύρια χρόνια, η Ινδική τεκτονική πλάκα αποσπάστηκε από την Αφρικανική, άφησε πίσω της τη Μαδαγασκάρη, έσπρωξε στα πλάγια την Ωκεανία και άρχισε να κινείται προς βορρά με ρυθμό λίγων εκατοστών τον χρόνο. Μια κίνηση τόσο αργή που θα ήταν αόρατη ακόμα και αν την παρακολουθούσαμε για χιλιάδες ανθρώπινες ζωές. Όμως η Γη είναι υπομονετική. Πενήντα εκατομμύρια χρόνια αργότερα, η Ινδία συνάντησε το νότιο τμήμα μιας άλλης τεκτονικής πλάκας, της Ευρασιατικής. Και επειδή και οι δύο αυτές πλάκες είναι το ίδιο «ελαφριές», τμήματα ηπειρωτικού φλοιού που αρνούνται να υποβυθιστούν, δεν υποχώρησε καμία. Με τη συνέχιση της κίνησης συγκρούστηκαν!!! Από τη σύγκρουση τα μεγαλύτερα τμήματά τους υποβυθίστηκαν, κάποια όμως ανυψώθηκαν. Και γεννήθηκαν τα Ιμαλάια, που φιλοξενούν τη «Στέγη» και την «Κορυφή του Κόσμου» το Έβερεστ.
Η σύγκρουση όμως των τεκτονικών πλακών είναι μόνο η αρχή της φυσικής εξελικτικής διαδικασίας, η πρώτη σκηνή ενός φυσικού θεάτρου που συνεχίστηκε να παίζεται για πολλά εκατομμύρια χρόνια και φτάνει μέχρι τις ημέρες μας. Με το που ξεκίνησε η διαδικασία της ανύψωσης και η δημιουργία του ορεινού όγκου, η δημιουργία της οροσειράς, των κλιτύων, των κορυφών και των κορυφογραμμών, όλου αυτού του γιγαντιαίου ορεινού όγκου των Ιμαλαίων, ξεκίνησε και μια άλλη διαδικασία, πιο αθόρυβη, πιο υπομονετική, αλλά εξίσου ισχυρή. Η διάβρωση. Την συνδράμει η βροχή που πέφτει και σχηματίζει εφήμερα ορμητικά ρέματα στις πλαγιές που ενώνονται σε κλάδους και σχηματίζουν ποταμούς που «σκάβουν» με τη σειρά τους μέσα στο ορεινό αυτό συγκρότημα βαθιές κοιλάδες. Την συνδράμουν οι πάγοι που σχηματίζουν παγετώνες που εξαπλώνονται και εξομαλύνουν με απόξεση τις αιχμηρές βουνοκορφές. Την συνδράμει ο αέρας που λυσσομανώντας στις κορυφογραμμές και στις πλαγιές αποσπά από σκόνη μέχρι κομμάτια βράχων που τα εκσφενδονίζει σε άλλες πλαγιές και προκαλεί κατολισθήσεις των πλευρικών ριπιδίων, που σχηματίστηκαν από την συσσώρευση μικροσκοπικών τεμαχίων πετρωμάτων. Αυτών που προέκυψαν από τους βράχους που κατακερματίστηκαν από την έντονη διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ μέρας και νύχτας, μεταξύ θέρους και χειμώνα. Κάθε μέρα, κάθε χρόνο, κάθε αιώνα, κάθε χιλιετία το βουνό χάνει μάζα. Τόνοι πετρωμάτων μεταφέρονται προς τα κάτω, από τις βουνοκορφές προς τις πλαγιές, προς τις πεδιάδες, προς τη θάλασσα. Και για δεκαετίες, οι γεωλόγοι πίστευαν ότι αυτή είναι μια μονόδρομη διαδικασία προς την καταστροφή. Ότι κάθε βουνό, όσο ψηλά κι αν ανέβει, είναι καταδικασμένο να ισοπεδωθεί χωρίς αντίσταση από τη διάβρωση.
Αυτό αναθεωρήθηκε τη δεκαετία του 1990, όταν οι ερευνητές Molnar και England δημοσίευσαν μια μελέτη στο Nature που άλλαξε εντελώς την οπτική μας και την προσέγγισή μας στο θέμα αυτό. Οι δύο αυτοί ερευνητές τεκμηρίωσαν ότι η διάβρωση δεν καταστρέφει μόνο τα βουνά αλλά υπό ορισμένες συνθήκες τα αναδομεί!!! Το κλειδί για να κατανοήσουμε αυτό το παράδοξο βρίσκεται σε μια παμπάλαια έννοια που μας την έκανε γνωστή και κατανοητή ο Αρχιμήδης: την αρχή της ισοστασίας. Με βάση αυτήν την αρχή ο φλοιός της Γης “επιπλέει” πάνω στον πυκνότερο μανδύα, όπως ένα παγόβουνο επιπλέει στο νερό. Φανταστείτε μια σχεδία που επιπλέει στη θάλασσα. Αν φορτώσετε πάνω της κάποιο βάρος, βυθίζεται πιο βαθιά. Αν αφαιρέσετε βάρος, ανεβαίνει. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με τα βουνά. Όταν η διάβρωση αφαιρεί τόνους πετρώματος από την κορυφή, το βάρος μειώνεται. Και ο φλοιός, αυτό το γιγαντιαίο κομμάτι της Γης που τμήμα του είναι το βουνό, αντιδρά, ανυψώνεται. Όχι ολόκληρο το βάρος που χάθηκε, αλλά περίπου το 80-85% του. Έτσι, αν η διάβρωση αφαιρέσει 100 μέτρα από την κορυφή, η ισοστατική αντίδραση θα ανυψώσει ολόκληρη την οροσειρά κατά 85 μέτρα. Η καθαρή απώλεια είναι μόλις 15 μέτρα. Το συναρπαστικό όμως είναι ότι υπάρχει φυσική ανάδραση!!
Αλλά το ακόμα πιο εκπληκτικό μέρος αυτής της φυσικής διαδικασίας είναι αυτό που ανακάλυψαν μεταγενέστεροι ερευνητές όπως ο Egholm και οι συνεργάτες του το 2009. Επειδή η διάβρωση δεν είναι ομοιόμορφη και συγκεντρώνεται κυρίως στις κοιλάδες, εκεί που τα ποτάμια και οι παγετώνες είναι πιο δραστήριοι και αυξάνουν δυσανάλογα τοπικά το βάρος, η ανυψωτική ανάδραση, μέσω ενός μηχανισμού που τον ονόμασαν “glacial buzzsaw”, μπορεί να είναι και αυτή διαφοροποιημένη με αποτέλεσμα ορισμένες κορυφές να βρεθούν τελικά ψηλότερα από ό,τι ήταν πριν αρχίσει η διάβρωση, παρότι η ισοστατική αντίδραση ανυψώνει ολόκληρο το ορεινό συγκρότημα. Για να το κατανοήσουμε αυτό ας σκεφθούμε μια λεκάνη με νερό μέσα στην οποία επιπλέουν τρεις διαφορετικού μεγέθους ξύλινοι κύβοι. Όταν οι κύβοι βρίσκονται σε ισορροπία, ο καθένας τους εξέχει διαφορετικά από το νερό. Εάν πιέσουμε τον ένα από τους κύβους τότε οι άλλοι θα ανασηκωθούν. Κάτι ανάλογο μπορεί να συμβεί από την έντονη βύθιση μιας κοιλάδας που μπορεί να οδηγήσει στην ανύψωση της διπλανής κορυφής μέσα στον ίδιο ορεινό όγκο!! Αυτή η διαπίστωση και τεκμηρίωση έλυσε ένα μυστήριο που είχε απασχολήσει τους γεωλόγους για δεκαετίες.
Αυτή η γεωλογική πραγματικότητα είναι όμως κάτι περισσότερο από μια επιστημονική διαπίστωση. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μια μεταφορά για το πώς λειτουργεί η ανθρώπινη αντοχή σε καταστάσεις που δεν είναι ακραίες αλλά ήπιες και καθημερινές. Όταν χάνουμε κάτι, είτε είναι μια δουλειά, είτε μια σχέση, είτε ένα όνειρο, νιώθουμε ότι καταρρέουμε. Ότι μειωνόμαστε. Ότι πέφτουμε χαμηλότερα. Και σε κάποιο επίπεδο, αυτό είναι αλήθεια. Υπάρχει πραγματική απώλεια. Πραγματικός πόνος. Πραγματική «διάβρωση» αυτού που είχαμε δομήσει, χτίσει. Αλλά αν μάθουμε να εμπιστευόμαστε τη διαδικασία, αν καταλάβουμε ότι η απώλεια μπορεί να προκαλέσει μια αντίδραση που μας ανυψώνει τότε ίσως ανακαλύψουμε ότι μπορούμε να βγούμε από τη δυσκολία, όχι απλά ανέπαφοι, αλλά ακόμα και ψηλότερα από ό,τι ήμασταν πριν.
Φυσικά, η μεταφορά δεν είναι τέλεια. Τα βουνά δεν αισθάνονται πόνο. Δεν αγωνιούν για την επόμενη βροχή που θα διαβρώσει την κορυφή τους. Δεν έχουν επιλογές, ούτε θέληση. Απλά υπόκεινται σε φυσικές νομοτελειακές διεργασίες. Εμείς, αντίθετα, έχουμε συνείδηση. Μπορούμε να επιλέξουμε πώς θα αντιδράσουμε στη διάβρωση, με όποιο τρόπο αυτή εμφανίζεται. Μπορούμε να επιλέξουμε ποιους από τους εσωτερικούς μηχανισμούς φυσικής ανάδρασης θα ενεργοποιήσουμε για να αντιδράσουμε «ισοστατικά»!! Και αυτό καθιστά τη γεωλογική μεταφορά στην ανθρώπινη συμπεριφορά ακόμα πιο ισχυρή: επειδή έχουμε επιλογές!! Μπορούμε να μάθουμε από τη Γεωλογία, από τις φυσικές διαδικασίες, όχι μόνο πώς λειτουργεί η φύση, και να επεκτείνουμε αυτή τη γνώση στο πώς μπορούμε να επιλέξουμε να λειτουργήσουμε εμείς ως ενσυνείδητα όντα!!
Το μάθημα δεν είναι να αγνοήσουμε τον πόνο της διάβρωσης. Δεν είναι να προσποιηθούμε ότι η απώλεια δεν είναι πραγματική ή ότι δεν πονάει. Το μάθημα είναι να εμπιστευτούμε ότι η διαδικασία έχει νόημα , ότι ακόμα και όταν χάνουμε, μπορεί να υπάρχει μια βαθύτερη αντίδραση που δεν βλέπουμε αμέσως. Ότι το σύστημα, είτε το ονομάζουμε ισοστασία, είτε αντοχή, είτε ανάκαμψη, έχει μια εσωτερική τάση προς την ανύψωση. Όχι πάντα. Όχι αυτόματα. Αλλά αν δώσουμε χρόνο, αν επιτρέψουμε στη διαδικασία της εσωτερικής μας ισοστασίας να εξελιχθεί, μπορεί να ανακαλύψουμε ότι αυτό που νομίζαμε ότι ήταν μόνο καταστροφή μπορεί να οδηγήσει στην ανάδραση, στη δημιουργία.
Ακόμα και τα βουνά δεν είναι αθάνατα. Κάποια στιγμή, μετά από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, η τεκτονική δραστηριότητα σταματά και η διάβρωση κερδίζει. Η ισοστασία μπορεί να επιβραδύνει τη διαδικασία, αλλά δεν μπορεί να τη σταματήσει για πάντα. Κάθε βουνό θα γίνει κάποτε πεδιάδα. Αλλά η ομορφιά της διαδικασίας δεν είναι η αιωνιότητα, είναι η αντίσταση. Είναι το γεγονός ότι για εκατομμύρια χρόνια, το βουνό αντιστέκεται, παλεύει. Και σε αυτήν την διαδικασία της φυσικής αντιπαλότητας, γίνεται κάτι συναρπαστικό: γίνεται φύλακας, μνήμη, μάρτυρας. Κάθε μεταμορφωμένο στρώμα, κάθε πτύχωση, κάθε ανακρυσταλλωμένο πέτρωμα μαρτυρά μια ιστορία πίεσης και αντίστασης, καταστροφής και δημιουργίας.
Ίσως κι εμείς μπορούμε να γίνουμε κάτι παρόμοιο. Όχι αθάνατοι, αυτό δεν το προσφέρει η ζωή, αλλά ανθεκτικοί. Μάρτυρες της δικής μας διαδικασίας. Αρχεία της πίεσης που υπομείναμε και της δύναμης που ανακαλύψαμε σε απάντηση. Της διάβρωσης και της ισοστατικής ανάδρασης. Και αν μπορέσουμε να εμπιστευτούμε αυτή τη διαδικασία, αν μπορέσουμε να πιστέψουμε ότι υπάρχει μια ισοστασία στη ζωή μας, μια τάση προς την ανύψωση ακόμα και μέσα στη διάβρωση, τότε ίσως ανακαλύψουμε ότι το προσωπικό μας βουνό που χτίζουμε μπορεί να είναι ψηλότερο από ό,τι φανταζόμασταν. Γιατί το χτίζουμε όχι παρά τη διάβρωση, αλλά μέσα από αυτήν.
* Καθηγητής και τέως Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης
Βιβλιογραφία
Egholm, D.L., Nielsen, S.B., Pedersen, V.K. and Lesemann, J.E. (2009) ‘Glacial effects limiting mountain height’, Nature, 460(7257), pp. 884-887.
Molnar, P. and England, P. (1990) ‘Late Cenozoic uplift of mountain ranges and global climate change: chicken or egg?’, Nature, 346(6279), pp. 29-34.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
