Ο Τζέιμς Μονρό, στο πλαίσιο του έβδομου Ετήσιου Μηνύματός του προς το Κογκρέσο, το 1823, διατύπωσε το γνωστό πλέον «Δόγμα Μονρό». Το διπλωματικό του υπόβαθρο μας βοηθάει να κατανοήσουμε τη λογική του.
Ως απεσταλμένος του Τόμας Τζέφερσον, διαπραγματεύθηκε με επιτυχία την αγορά της Λουϊζιάνα από τον Ναπολέοντα, μια συναλλαγή μέσω της οποίας το νεαρό αμερικανικό κράτος διπλασίασε σχεδόν την εδαφική του έκταση.
Το «Δόγμα Μονρό» εντάσσεται στην ευρύτερη γεωπολιτική ορολογία των σφαιρών επιρροής, η οποία εξακολουθεί να αποτελεί ενεργό αναλυτικό πλαίσιο στη σύγχρονη γεωπολιτική και στην αμερικανική στρατηγική σκέψη, όπως προκύπτει από την πρόσφατη επικαιροποίησή της με τη νέα Αμερικανική Στρατηγική Ασφαλείας.
Μη παρέμβαση και αμοιβαιότητα
Στόχος του Μονρό ήταν να αναχαιτίσει την ευρωπαϊκή παρέμβαση στο δυτικό ημισφαίριο σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν ακόμη αναδειχθεί σε μείζονα δύναμη, ενώ τα ευρωπαϊκά κράτη κυριαρχούσαν στο διεθνές σύστημα, στο πλαίσιο μιας σκληρής ευρωπαϊκής πολυπολικής εποχής.
Το «Δόγμα Μονρό» στηριζόταν στην αρχή της αμοιβαιότητας, υποστηρίζοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα απείχαν από την ανάμειξη στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, με αντάλλαγμα τον περιορισμό κάθε μελλοντικής ευρωπαϊκής παρέμβασης στην αμερικανική ήπειρο
Σε μια εποχή κατά την οποία μεγάλο μέρος της αμερικανικής ηπείρου παρέμενε υπό ευρωπαϊκό αποικιακό έλεγχο, το μήνυμα του Μονρό λειτούργησε πρωτίστως ως πρόταση για ένα καθεστώς αδιαίρετης ασφάλειας.
Προβολή ισχύος
Ο Θίοντορ Ρούζβελτ επιδίωξε διαφορετικούς στόχους ανανεώνοντας το «Δόγμα». Σκοπός του ήταν η προβολή της αμερικανικής ισχύος σε ολόκληρο το Δυτικό Ημισφαίριο, σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδύονταν ως παγκόσμια δύναμη.
Στο πλαίσιο αυτό, η αμερικανική πολιτική αναπαρήγαγε, σε σημαντικό βαθμό, μορφές ευρωπαϊκής παρέμβασης στη Λατινική Αμερική, την ίδια στιγμή που πολλά κράτη της περιοχής αγωνίζονταν ακόμη να εδραιώσουν την ανεξαρτησία τους.
Μεταξύ άλλων, οι Ηνωμένες Πολιτείες παρεμπόδισαν τις ευρωπαϊκές δυνάμεις από το να επιβάλουν την είσπραξη φορολογικών και δανειακών απαιτήσεων σε κράτη της περιοχής, ενώ παράλληλα στήριξαν την ανεξαρτησία του Παναμά, εξασφαλίζοντας σε αντάλλαγμα την κυριαρχία και τον έλεγχο της ζώνης της Διώρυγας του Παναμά.
Ιστορική συνέχεια
Ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ επαναπροσδιόρισε το «Δόγμα Μονρό», υιοθετώντας την πολιτική του «Καλού Γείτονα», η οποία σηματοδότησε μια ρητορική – και εν μέρει πρακτική – απομάκρυνση από την άμεση παρέμβαση. Κατά την «Κρίση των Πυραύλων» της Κούβας, ο Τζον Φ. Κένεντι εφάρμοσε τις αρχές της μη παρέμβασης και της αμοιβαιότητας ενσωματώνοντας το αρχικό πνεύμα του Δόγματος Μονρό. Αντιθέτως, κατά τον εμφύλιο πόλεμο στη Νικαράγουα, ο Ρόναλντ Ρίγκαν κινήθηκε στη λογική του Θίοντορ Ρούζβελτ, υιοθετώντας μια πολιτική προβολής ισχύος και ενεργού παρέμβασης.
Νέες συνθήκες
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν πλέον μπροστά τους μια αποικιοκρατούμενη Λατινική Αμερική, ούτε με μια περιοχή που ορίζεται από γενικευμένους αγώνες για την ανεξαρτησία της, αλλά με μια περιοχή που βρίσκεται σε αναπτυξιακή τροχιά.
Επιπλέον, δεν αντιμετωπίζουν άμεση παρέμβαση στον τομέα της ασφάλειας, αντίστοιχη με εκείνη που υπήρξε στο παρελθόν από τις ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις ή τη Σοβιετική Ένωση κατά την «Κρίση των Πυραύλων», αλλά την οικονομική εδραίωση της Κίνας στη Λατινική Αμερική μέσω του εμπορίου και των επενδύσεων.
Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται ενώπιον της δημογραφικής δυναμικής της Λατινικής Αμερικής και της διαμόρφωσης μιας πιθανής πολιτισμικής «γκρίζας ζώνης», η οποία εκτείνεται από το βόρειο Μεξικό έως τις νότιες Πολιτείες των ΗΠΑ, ανεξαρτήτως των εκάστοτε ακολουθούμενων μεταναστευτικών πολιτικών.
Επιπροσθέτως, οι Ηνωμένες Πολιτείες καλούνται να διαχειριστούν – για πρώτη φορά στην ιστορία του Δυτικού Ημισφαιρίου – την ανάδυση μιας περιφερειακής δύναμης στη νότια περιφέρειά τους: την Βραζιλία. Η Βραζιλία διαθέτει τα χαρακτηριστικά που απαιτούνται για να εξελιχθεί σε περιφερειακή δύναμη και, δυνητικά, ακόμη και σε δευτερεύοντα πόλο του διεθνούς συστήματος.
Αποκλειστικότητα
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν κυρίαρχες στο Δυτικό Ημισφαίριο σε οικονομικό, πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο. Ωστόσο, η κυριαρχία αυτή δεν μεταφράζεται πλέον σε αποκλειστικότητα.
Η Κίνα έχει αναδειχθεί σε μείζονα οικονομικό δρώντα, αποτελώντας τον δεύτερο μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο για πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής.
Την ίδια στιγμή, η Βραζιλία, όπως αναφέρθηκε, παγιώνει το ρόλο της ως περιφερειακής δύναμης στο νότιο τμήμα του ημισφαιρίου.
Παράλληλα, η πολιτική κουλτούρα και οι κοινωνικές κατευθύνσεις πολλών κρατών της Λατινικής Αμερικής ευθυγραμμίζονται ολοένα και περισσότερο με τον Παγκόσμιο Νότο παρά με τη Συλλογική Δύση, ενισχύοντας περαιτέρω πρότυπα στρατηγικής αυτονομίας.
Ο Τραμπ ακολουθεί μια παραδοσιακή αμερικανική προσέγγιση εξωτερικής πολιτικής που δίνει έμφαση στην προβολή ισχύος με στρατιωτικά μέσα, με στόχο την επαναφορά της αποκλειστικότητας των Ηνωμένων Πολιτειών στο Δυτικό Ημισφαίριο.
Παρότι το πετρέλαιο και τα ναρκωτικά προβάλλονται συχνά ως άμεσοι παράγοντες της κρίσης στη Βενεζουέλα, η συγκρουσιακή στάση έναντι του Καράκας αντανακλά μια ευρύτερη αναπροσαρμογή της αμερικανικής πολιτικής προς τη Λατινική Αμερική και όχι μια στενά οριοθετημένη διένεξη. Η Βενεζουέλα λειτουργεί ως υπόθεση σηματοδότησης, μέσω της οποίας η Ουάσινγκτον επιχειρεί να επαναβεβαιώσει την εξουσία της σε ολόκληρη την περιοχή.
Το σύγχρονο περιβάλλον, ωστόσο, είναι εντελώς διαφορετικό. Το διεθνές σύστημα δεν είναι, ούτε μονοπολικό, ούτε διπολικό, και οι Ηνωμένες Πολιτείες έρχονται πλέον αντιμέτωπες με την ανάδυση της Βραζιλίας ως περιφερειακής δύναμης στη Νότια Αμερική.
Ταυτόχρονα, μια επιθετική στάση απέναντι σε κράτη όπως η Βενεζουέλα ενέχει τον κίνδυνο να ωθήσει τις χώρες της Λατινικής Αμερικής εγγύτερα στη Βραζιλία και, κατ’ επέκταση, προς τον ευρύτερο Παγκόσμιο Νότο.
Υπό αυτές τις συνθήκες, οι προσπάθειες των ΗΠΑ να διεκδικήσουν ξανά καθεστώς αποκλειστικότητας, με καταναγκαστικά μέσα, ενδέχεται τελικά να αποβούν αναποτελεσματικές, επιταχύνοντας περιφερειακές αναδιατάξεις αντί να τις αποτρέψουν.
* Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
