Από την Κρήτη ως τη Νότια Ασία, η κατάρα της τιμής στοιχειώνει κοινωνίες.
Αυτή η πραγματικότητα, ριζωμένη σε πατριαρχικά στερεότυπα, παγιδεύει ανθρώπους –κυρίως άντρες– σε φαύλους κύκλους από τους οποίους δύσκολα ξεφεύγουν. Σαν αόρατες αλυσίδες που σφίγγουν με κάθε γενιά, η τοξική αρρενωπότητα υπαγορεύει ότι ο “πραγματικός άντρας” οφείλει να είναι σκληρός, κυριαρχικός και έτοιμος να υπερασπιστεί την “τιμή” του με αίμα. Και ενώ τέτοιες ιδέες μπορεί να φαίνονται αρχαίες, εξακολουθούν να στοιχειώνουν σύγχρονες κοινωνίες, οδηγώντας σε τραγωδίες όπως αυτή στα Βορίζια όπου η βία φαίνεται να ανακυκλώνεται σαν κατάρα. Οι βεντέτες, δεμένες με κώδικες τιμής, οπλίζουν χέρια, μεταξύ άλλων και από τον φόβο της κοινωνικής καταδίκης. “Δειλός”, “λιγότερο άντρας” – αυτές οι λέξεις ηχούν σαν ετυμηγορίες σε κοινότητες όπου η “μαγκιά” καθορίζει την αξία ενός ανθρώπου. Και έτσι, μια πράξη βίας γεννά αντίποινα, δημιουργώντας κύκλους που καταπίνουν ζωές.
Αυτή η δυναμική δεν είναι τοπική ιδιαιτερότητα, αλλά παγκόσμιο φαινόμενο, βαθιά ενσωματωμένο σε πατριαρχικές δομές που μετατρέπουν την τιμή σε φυλακή. Στην Αλβανία, ο αρχαίος κώδικας “Kanun” ρυθμίζει βεντέτες όπως η “gjakmarrja”, όπου οικογένειες εμπλέκονται σε ατελείωτους φόνους για γη ή προσβολές, μετατρέποντας την εκδίκηση σε κοινωνική νόρμα. Παρομοίως, στην Ιταλία –ιδιαίτερα στη Σικελία και την Καλαβρία– η “vendetta” πλέκεται με μαφιόζικους κώδικες, όπου η αποτυχία να εκδικηθείς ισοδυναμεί με απώλεια αρρενωπότητας, δένοντας γενιές σε αιματηρές αλυσίδες. Στη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία, σε χώρες όπως το Πακιστάν, η Ινδία και η Τουρκία, τα “εγκλήματα τιμής” σβήνουν ζωές γυναικών για να “καθαρίσουν” την οικογενειακή τιμή, με εκατοντάδες περιστατικά ετησίως που μαρτυρούν μια διαχρονική παθολογία. Στη Λατινική Αμερική, στο Μεξικό, το “machismo” –αυτή η τοξική εκδοχή της μαγκιάς– ωθεί σε ενδοοικογενειακή βία και συμμορίες με τους άντρες να πιέζονται να αποδείξουν “δύναμη” με επιθετικότητα.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η βία μετατρέπεται από επιλογή σε υποχρέωση: Το να μην απαντήσεις βίαια σε μια προσβολή σε στιγματίζει ως “λιγότερο άντρα”, ρίχνοντάς σε έναν γκρεμό κοινωνικής απομόνωσης ή και χλευασμού και η τοξική μαγκιά μετατρέπεται από ένδειξη βαθιάς αδυναμίας σε απόδειξη δύναμης.
Οι δράστες κουβαλούν το ακέραιο φορτίο της ευθύνης και οφείλουν να λογοδοτήσουν, ωστόσο είναι κρίσιμη η αιτιολόγηση του φαινομένου. Η ρίζα ξεπερνά την ατομική επιλογή και φτάνει σε πολιτιστικές νόρμες που μπορούν να αλλάξουν με ουσιαστική παιδεία. Σε χώρες όπως η Σουηδία και η Νορβηγία, προγράμματα εκπαίδευσης κατά της έμφυλης βίας έχουν μειώσει δραστικά τέτοια φαινόμενα, δείχνοντας ότι η παιδεία μπορεί να υπερβεί ακόμα και τις πιο ριζωμένες νόρμες. Στη Σουηδία, εθνικά προγράμματα για ισότητα και πρόληψη έχουν μειώσει την έμφυλη βία κατά 30%, εστιάζοντας σε υγιή μοντέλα αρρενωπότητας. Στη Νορβηγία, επενδύσεις δισεκατομμυρίων σε δικαιώματα και εκπαίδευση έχουν χτίσει κοινωνίες όπου η δύναμη μετριέται με σεβασμό, όχι με βία.
Η πορεία ως εκεί μακρά και ακανθώδης. Στο μεταξύ, ας θυμηθούμε αυτό που είπε ο Νίκος Καζαντζάκης: «Η βία βρίσκει το μόνο της καταφύγιο στο ψέμα, το ψέμα το μόνο του στήριγμα στη βία». Οι φαύλοι κύκλοι της «τιμής» υφαίνονται από νήματα ψευδαίσθησης, που μακάρι η παιδεία να μπορέσει να ξετυλίξει.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
