Είναι ένα όπλο που ξεχωρίζει καθώς εξουδετερώνει προηγμένα συστήματα άμυνας και έχει αλλάξει τα δεδομένα στον τρόπο που διεξάγονται οι συγκρούσεις τον 21ο αιώνα. Κυκλοφορεί τόσο στον Περσικό Κόλπο όσο και στην Ανατολική Ευρώπη αλλά προέρχεται από το Ιράν.
Ο λόγος για το drone-καμικάζι Shahed-136 (λέξη που στα αραβικά και τα περσικά σημαίνει «μάρτυρας») που είναι προϊόν προσπαθειών δεκαετιών, οι οποίες συνεχίζονται έως σήμερα για την τελειοποίηση ενός μέσου που είναι ικανό να υπερκεράσει συστήματα με σύνθετη και ακριβή τεχνολογία.
Το εκτιμώμενο κόστος του κυμαίνεται μόλις μεταξύ 20.000 και 50.000 δολαρίων, αν και το κόστος κάποιων μοντέλων μπορεί να ανέρχεται σε μόλις τις 7.000 δολάρια.
Το Shahed-136 και οι παραλλαγές του έχουν ανατρέψει τα δεδομένα του παραδοσιακού στρατιωτικού δόγματος: η Ρωσία προκαλεί επιθέσεις εναντίον ουκρανικών στόχων χρησιμοποιώντας αντίγραφά τους αντί για πυραύλους αξίας εκατομμυρίων δολαρίων ενώ ακόμη και οι Ηνωμένες Πολιτείες σπεύδουν να αναπτύξουν το δικό τους αντίγραφο χαμηλού κόστους.
Αποτελεσματικό γιατί είναι απλό
«Η αποτελεσματικότητα του Shahed δεν έγκειται στην τεχνολογική του πολυπλοκότητα· συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο», εξήγησε στο Newsweek ο Akram Kharief, συγγραφέας του βιβλίου «In the Shadow of the Shahed».
«Οι αναλυτές το περιγράφουν ως ένα όπλο που βασίζεται στη σχέση κόστους-απόδοσης: η αξία του έγκειται στον μεγάλο αριθμό τους καθώς τα drones είναι φθηνά και εύκολο να παραχθούν μαζικά σε σύγκριση με τα συστήματα που κατασκευάζονται για την κατάρριψή τους. Αυτό το χαρακτηριστικό τα καθιστά ιδανικά για τον κορεσμό και την εξάντληση της αεράμυνας, αφού κάθε αναχαίτιση απαιτεί ένα πολύ ακριβότερο αμυντικό μέσο», πρόσθεσε.
Κατά τον Kharief, το ιρανικό Shahed έχει προσφέρει σε χώρες όπως η Ρωσία και το Ιράν έναν οικονομικό τρόπο να επιβάλλουν δυσανάλογο κόστος στους αντιπάλους τους. «Με αυτόν τον τρόπο τους αναγκάζουν να σπαταλούν ακριβά αναχαιτιστικά βλήματα σε φθηνά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ενώ παράλληλα ασκούν διαρκή ψυχολογική πίεση στον άμαχο πληθυσμό», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Πώς γεννήθηκαν τα Shahed
Τα Shahed έχουν μακρά ιστορία και οι προσπάθειες δημιουργίας ανάλογων συστημάτων χρονολογούνται από τα τελευταία χρόνια του Ψυχρού Πολέμου.
Τότε, καθώς το ΝΑΤΟ αναζητούσε μια οικονομική λύση για την εξουδετέρωση των σοβιετικών αμυντικών συστημάτων σε περίπτωση σύγκρουσης, μία από τις απαντήσεις δόθηκε μέσω του προγράμματος «Drohne Anti-Radar» (DAR), το οποίο αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1980 από τη δυτικογερμανική εταιρεία Dornier, με την υποστήριξη των ΗΠΑ.
Το πρωτότυπο παρουσιάζει εντυπωσιακή ομοιότητα με το σύγχρονο Shahed και σχεδιάστηκε ως μη επανδρωμένο αεροσκάφος επίθεσης μίας κατεύθυνσης, ικανό να περιφέρεται πάνω από εχθρικό έδαφος, να εντοπίζει συστοιχίες ραντάρ και να τις πλήττει.
Αυτό το σύστημα δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ. Ωστόσο, βρήκε τη θέση του στην Israel Aerospace Industries, η οποία ανέπτυξε ένα παρόμοιο σχέδιο, το Harpy, παραλλαγές του οποίου χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα.
Ο ακριβής τρόπος με τον οποίο η τεχνολογία αυτή έφτασε στο Ιράν παραμένει ασαφής. Ωστόσο, ο Fabian Hinz, ανεξάρτητος ειδικός σε οπλικά συστήματα, δήλωσε ότι το πρώτο ιρανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος που παρουσίαζε ομοιότητα με το συγκεκριμένο σύστημα—τουλάχιστον ως προς την εξωτερική εμφάνιση— ήταν το Shahed-131.
«Του είχαν όμως κάνει μία σημαντική τροποποίηση», ανέφερε ο Hinz. «Αντί για ανιχνευτή ακτινοβολίας, εγκατέστησαν σύστημα καθοδήγησης μέσω δορυφόρου —δηλαδή GPS, GLONASS, BeiDou και τα συναφή συστήματα— ώστε να λειτουργεί σαν πύραυλος κρουζ χαμηλού κόστους. Απλώς εισάγεις τις συντεταγμένες του στόχου και στη συνέχεια πλήττεις τον στόχο».
Στη συνέχεια, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας υπό την καθοδήγηση του ομίλου Shahed Aviation Industries, ο οποίος συνδέεται με τους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC), Ιρανοί μηχανικοί επιχείρησαν «να μεγεθύνουν το όλο εγχείρημα και να τοποθετήσουν έναν ισχυρότερο κινητήρα για να αυξηθεί η εμβέλεια, με αποτέλεσμα να προκύψει το Shahed-136», συνέχισε ο Hinz.
Ο Ali Bagheri Dolatabadi, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Yasouj της Τεχεράνης, συνέδεσε πάντως την ανάπτυξη του Shahed με την απόκτηση από το Ιράν μοντέλων Harpy, τα οποία χρησιμοποιεί το Ισραήλ για τη διεξαγωγή πληγμάτων στη Συρία.
«Το Ιράν επεξεργάστηκε και αναβάθμισε τα ισραηλινά μοντέλα», όπως είπε. Προσθέτοντας ότι η πρώτη παρουσίαση αυτών των μη επανδρωμένων αεροσκαφών πραγματοποιήθηκε το 2021.
Ο «πύραυλος κρουζ των φτωχών»
Όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο το Ιράν ανέπτυξε καινοτόμα αυτό το όπλο, ο Hinz δήλωσε ότι η διαδικασία κατασκευής του απαιτεί ελάχιστα τεχνολογικά μέσα, καθώς αξιοποιεί εξαρτήματα του εμπορίου που είναι άμεσα διαθέσιμα ακόμη και σε ένα κράτος που τελεί υπό διεθνείς κυρώσεις.
Χαρακτήρισε μάλιστα το drone ως «εκδημοκρατισμό των πληγμάτων ακριβείας μεγάλου βεληνεκούς» και ως έναν «πύραυλο κρουζ για φτωχούς» που είναι ικανός να πλήξει στόχους σε απόσταση έως και 2.000 χιλιομέτρων.
Γιατί δόθηκε έμφαση στο Shahed
Όσον αφορά τους λόγους για τους οποίους το Ιράν θέλησε και κατάφερε να αναπτύξει ένα τέτοιο όπλο, την ώρα που πολύ μεγαλύτερες και πλουσιότερες χώρες θα μπορούσαν κάλλιστα να το είχαν πράξει πρώτες, θεωρείται ότι η Τεχεράνη παρακινήθηκε από την ανάγκη και τις προκλήσεις που είχε αντιμετωπίσει στο παρελθόν η Ισλαμική Δημοκρατία στο πεδίο των μαχών.
Τη δεκαετία του 1980, καθώς αναπτυσσόταν το DAR στη Δυτική Γερμανία, το Ιράν ήταν βυθισμένο σε έναν καταστροφικό πόλεμο με το γειτονικό Ιράκ. Τότε το Ιράν «αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει δύο δυσάρεστα δεδομένα», σύμφωνα με τον Steven Feldstein, πρώην στέλεχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ο οποίος σήμερα είναι ανώτερος ερευνητής στο Πρόγραμμα για τη Δημοκρατία, τη Σύγκρουση και τη Διακυβέρνηση του Carnegie.
Καταρχάς, «δεν υπήρχε τρόπος να διατηρηθεί η υφιστάμενη στρατιωτική υποδομή, η οποία βασιζόταν σε δαπανηρά αμερικανικά οπλικά συστήματα, λόγω των κυρώσεων και της απώλειας ανθρώπινου δυναμικού». Παράλληλα, το Ιράν «βρισκόταν σε έναν πόλεμο με το Ιράκ, γεγονός που ανάγκασε το καθεστώς να αναζητήσει λύσεις για την αντιμετώπιση του αντιπάλου του».
«Αυτά τα κίνητρα ανάγκασαν το Ιράν να αναπτύξει ένα εγχώριο πρόγραμμα μη επανδρωμένων αεροσκαφών και βαλλιστικών πυραύλων, το οποίο βασίστηκε στον πειραματισμό, σε οικονομικά αποδοτικές εναλλακτικές λύσεις και σε επαναληπτικά ή προσαρμοστικά σχέδια», ανέφερε.
«Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, το Ιράν είχε αναπτύξει το πρώτο μη επανδρωμένο αεροσκάφος Mohajer, ενώ το επόμενο έτος κατασκεύασε το αρχικό μοντέλο Ababil. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, οι επενδύσεις του στην κατασκευή μη επανδρωμένων αεροσκαφών έμελλε να αποδώσουν καρπούς».
Πότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά
Είναι δύσκολο πάντως να προσδιοριστεί με ακρίβεια πότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το Shahed-136, αν και εκτιμάται ότι μοντέλα Shahed περιλαμβάνονταν στο οπλοστάσιο συμμάχων της Τεχεράνης, όπως των Χούθι, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 2010 και τις αρχές της δεκαετίας του 2020.
Εκτιμάται επίσης ότι το σύστημα χρησιμοποιήθηκε στη φονική επίθεση του Ιουλίου του 2021 κατά του δεξαμενόπλοιου MT Mercer Street, καθώς και ενδεχομένως —νωρίτερα— σε δύο επιθέσεις του 2019 εναντίον σαουδαραβικών πετρελαϊκών εγκαταστάσεων. Αυτά είναι ωστόσο περιστατικά για τα οποία το Ιράν έχει αρνηθεί οποιαδήποτε εμπλοκή.
Κατά τη διάρκεια του 2022, τα Shahed περιήλθαν στην κατοχή και άλλων ένοπλων ομάδων που υποστηρίζονται από το Ιράν στοχοθετώντας αμερικανικά στρατεύματα στη Συρία. Την ίδια χρονιά, το drone έγινε ακόμα πιο γνωστό λόγω της χρήσης του στην Ουκρανία από τη Ρωσία.
Θεωρείται ότι το Ιράν προμήθευσε τη Ρωσία με περίπου 2.400 μονάδες Shahed-136 το 2022, προτού η Μόσχα αρχίσει να παράγει τη δική της εκδοχή, Geran, σε συνεργασία με την Τεχεράνη.
Με «αντισώματα» στις κυρώσεις
Ο απλός σχεδιασμός του Shahed-136 το καθιστά επίσης σημαντικό εργαλείο για τις χώρες που υπόκεινται αμερικανικές κυρώσεις. Η Ουάσιγκτον έχει επανειλημμένα επιδιώξει να περιορίσει τη δυνατότητα της Τεχεράνης να κατασκευάζει μη επανδρωμένα αεροσκάφη, βάζοντας στη «μαύρη λίστα» εταιρείες εντός του Ιράν και στο εξωτερικό —συμπεριλαμβανομένης της Κίνας— οι οποίες φέρονται να συνδράμουν στην προσπάθεια παραγωγής των Shahed.
Ωστόσο, αντί να αποτρέψουν την Τεχεράνη, οι αμερικανικές κυρώσεις πιθανότατα «ώθησαν το Ιράν να δημιουργήσει μια εγχώρια, αποκεντρωμένη παραγωγική βάση, ικανή να αντέξει την εξωτερική πίεση», υποστήριξε ο James Patton Rogers, εκτελεστικός διευθυντής του Brooks Tech Policy Institute στο Πανεπιστήμιο Cornell.
«Αντί να βασίζεται σε πολύπλοκες στρατιωτικές εφοδιαστικές αλυσίδες, το Ιράν σχεδίασε το Shahed αξιοποιώντας εμπορικά διαθέσιμα εξαρτήματα διπλής χρήσης και ανθεκτικά δίκτυα παραγωγής», εξήγησε.
«Η πρόσβαση σε κινεζικά ηλεκτρονικά συστήματα και στην κινεζική καινοτομία στον τομέα της κατασκευής συνέβαλε επίσης στην ενίσχυση αυτών των εφοδιαστικών αλυσίδων, επιτρέποντας στο Ιράν να παράγει τα εν λόγω συστήματα σε μεγάλη κλίμακα, παρά τις συνεχιζόμενες κυρώσεις», πρόσθεσε.
Ούτε καν οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις με στόχο την καταστροφή της στρατιωτικής και βιομηχανικής ικανότητας του Ιράν δεν φαίνεται να έχουν παρεμποδίσει ουσιαστικά την παραγωγή των drones, η οποία —σύμφωνα με αμερικανικές αναφορές— έχει ενταθεί μετά την κατάπαυση του πυρός.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
