Εικάζω ότι δεν είμαι ο μόνος που δεν είχε αγαστές σχέσεις με τη Φυσική κατά τα σχολικά του χρόνια. Όσοι, όμως είχαν παρόμοια άποψη με εμένα, φοβούμαι ότι είναι πολύ πιθανόν να την αλλάξουν επί τα βελτίω μετά από αυτές τις γραμμές, μιας και οι νόμοι αυτής της «βασίλισσας των επιστημών» διέπουν αδήριτα τη ζωή μας.
Ο δεύτερος νόμος της Θερμοδυναμικής, ο οποίος εμπεριέχει την εντροπία, έχει όλες τις δυνατότητες να μας πείσει για τη βαρύτητα της μητέρας του επιστήμης. Η εντροπία είναι η έννοια μέσω της οποίας μετράται η αταξία. Η μέγιστη τιμή της αντικατοπτρίζει την πλήρη αποδιοργάνωση, με την παύση της ζωής.
Από φιλοσοφικής σκοπιάς, η εντροπία είναι o καθολικός δείκτης της φοράς του χρόνου (Universal Time Marker), που επιβεβαιώνει πως όλα τα συντεταγμένα συστήματα είναι προσωρινά. Με άλλα λόγια, μετρά τη μη αναστρέψιμη τάση της φύσης προς την αποδιοργάνωση. Ως μέτρο της διάχυσης της αταξίας και της ενέργειας σε ένα σύστημα, καθίσταται συνώνυμη της γήρανσης, της φθοράς και του θανάτου. Συχνά συγχέεται με το χάος, αλλά πρόκειται για δύο διαφορετικές έννοιες.
«Νονός» της εντροπίας ήταν ο Γερμανός φυσικός Clausius, ο οποίος χρησιμοποίησε την ελληνική λέξη «τροπή» για να υποδηλώσει τη μετατροπή ή μεταμόρφωση. To χαρακτηριστικό της γράμμα είναι το “S”, με το οποίο ο Clasius ήθελε να τιμήσει τον σπουδαίο Γάλλο φυσικό Sadi Carnot. Η Εντροπία, όμως, έχει και το αντίθετό της, την «Αρνητική Εντροπία» (Negentropy). Πρόκειται για την ενέργεια που εμποδίζει όσα εμπεριέχει η εντροπία, δηλαδή την αταξία, τη σύγκρουση και τη διάλυση, όπως θα δούμε παρακάτω. Αυτό όμως χρειάζεται ενέργεια.
Και αφού διέπει τη Φύση, ισχύει και για τη διεθνή κοινωνία όπου, η εντροπία, πανταχού παρούσα, περιγράφει τη συνεχώς αυξούμενη αταξία, την έλλειψη προβλεψιμότητας και τον κατακερματισμό του παγκοσμίου συστήματος.
Ενδύεται τη μορφή πολέμων, αναρχίας, έλλειψης εμπιστοσύνης και αστάθειας. Σπουδαίοι διεθνολόγοι, όπως ο Robert Kaplan και ο Randall Schweller έχουν χρησιμοποιήσει την έννοια αυτή για να τεκμηριώσουν τη μετακίνηση του κόσμου προς μια «Παγκόσμια εκδοχή ενός Προ-Βεστφαλιανού Μεσαίωνα, ήτοι μια κατάσταση εντροπίας, όπου ουδείς ελέγχει ουσιαστικά την «Παγκόσμια Πλατεία της Πόλης» (Global Town Square). Σημαντικός μελετητής της εντροπίας ήταν και ο καθηγητής Robert Giplin, το έργο του οποίου αναδεικνύει, μαζί με το έργο του Randal Schweller, o διεθνολόγος καθηγητής Σπύρος Λίτσας, σε ένα σημαντικό άρθρο του στην εφημερίδα «Δημοκρατία» (27.7.2014).
Αρνητική Εντροπία
Παρούσα όμως, όπως προαναφέρθηκε, είναι και η αρνητική εντροπία, υπό τη μορφή των διεθνών κανόνων και θεσμίων, των διεθνών οργανισμών και γενικά της διεθνούς συνεργασίας. Πρόκειται για «ενεργειακά αποθέματα». Ως ενέργεια εν προκειμένω νοείται η συνεχής προσπάθειά μέσω όλων αυτών για τη διατήρηση τάξης στο σύστημα. Καταδεικνύεται, επομένως με σαφήνεια η ανάγκη για τη ρυθμιστική παρουσία του ΟΗΕ, του ΝΑΤΟ και πολλών άλλων μορφών διεθνούς συνεργασίας. Όλα αυτά τα «ενεργειακά αποθέματα» είναι τροφή για την αναστροφή της εντροπίας. Η ενέργεια αυτή, όμως, δεν είναι υλική (όπως το πετρέλαιο), αλλά δομική και κοινωνική, απαιτώντας συνεχή «προσπάθεια και εγρήγορση» (effort and vigilance) για να διατηρηθεί η σταθερότητα έναντι της φυσικής τάσης προς τη διάλυση. Για να μην είμαστε απλώς έρμαια της εντροπίας, ουδείς εφησυχασμός είναι επιτρεπτός!
H πρόσφατη επικαιρότητα μας προσφέρει σημαντικά παραδείγματα, μέσω των οποίων η εντροπία γίνεται κατανοητή με μεγαλύτερη ευχέρεια:
Εντροπικός κλονισμός
Κατά πρώτον, ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο οποίος διεκδικεί με επιτυχία τον τίτλο του συστημικού κλονισμού (Systemic Shock). Δεν πρόκειται απλά για μια περιφερειακή σύρραξη, αλλά για έναν μαζικό εντροπικό κλονισμό (massive entropic shock) της διεθνούς κοινωνίας.
Παρατηρείται, επίσης, κατακερματισμός των κανόνων (fragmentation of norms). H εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία αντανακλά την κατάρρευση της τάξης που βασίζεται σε κανόνες, όπως είναι η προαναφερθείσα βεστφαλιανή αρχή της κυριαρχίας.
Ακολουθεί ο λεγόμενος «γεωπολιτικός θόρυβος». Η σύρραξη έχει προκαλέσει καταρρακτώδεις αλληλοεπιδρούσες καταστάσεις ανάγκης, η αλλιώς μια «πολυκρίση» (polycrisis), όπου ο πόλεμος, η διατροφική ανασφάλεια και η ενεργειακή αστάθεια αλληλοτροφοδοτούνται και καθιστούν το σύστημα δυσκολότερα διαχειρίσιμο ή προβλέψιμο.
Η «Ανασφάλεια της Πληροφόρησης» (Information Uncertainty), στη συνέχεια, οφείλεται στο γεγονός ότι ο πόλεμος έχει προκαλέσει υψηλά επίπεδα «θορύβου» και αβεβαιότητας ως προς τις μελλοντικές ενέργειες της Ρωσίας, συμπεριλαμβανομένης και της σταθερότητας της πυρηνικής αποτροπής.
Τέλος, η «Διάχυση των Δυνατοτήτων» (Diffusion of Capacity) σημαίνει πως με βάση τα διδάγματα του πολέμου αυτού, ακόμη και μια «μονοπολική» Δύναμη όπως είναι οι ΗΠΑ, δεν μπορούν (τουλάχιστον μέχρι τώρα) να υπαγορεύσουν το τέλος της κρίσης.
Φοβούμαι ότι, τηρουμένων των αναλογιών, τα ίδια και χειρότερα μπορούν να λεχθούν για τον πόλεμο στο Ιράν, όπου η εντροπία αφορά στο σύνολο των δραστηριοτήτων της χώρας εκείνης, αλλά και των υπολοίπων χωρών του Κόλπου και πολύ μεγάλου μέρους του κόσμου. Mε βάση πρόσφατα στοιχεία, ο συνεχιζόμενος πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, με όρους εντροπίας σημαίνει μια ταχεία εξάπλωση αταξίας, συστημικής αστάθειας, καθώς και κατάρρευση των ισχυουσών περιφερειακών διευθετήσεων ασφαλείας. Πλέον πρόκειται για έναν πόλεμο αντοχής (ή και φθοράς), όπου αυξάνεται η συνολική εντροπία.
Ανάλογες διαπιστώσεις μπορούν να εκφρασθούν και για όλες τις υπόλοιπες εστίες και πεδία κρίσης παγκοσμίως, ων ουκ έστι τέλος.
Σημαντική επίδραση στην πορεία της παγκόσμιας εντροπίας έχει και η παρούσα αμερικανική Διοίκηση. Στο πλαίσιο τούτο, μάλιστα, η εντροπία θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως προάγγελος εξελίξεων . Όπως αναφέρει η αμερικανική αρθρογραφία, το δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης της χώρας έχει πέσει σε κενά και ατέλειες που επιτρέπουν την παράκαμψη κανόνων. Όμως, οι γνώστες της εντροπικής διαδικασίας ενός καθεστώτος, μπορούν να αναγνωρίζουν πότε είναι πιθανότερο να διαφανούν οι εγγενείς αδυναμίες του, οι οποίες μπορούν να θεωρηθούν ως πρόδρομοι αυταρχικότητας.
Σε έναν κόσμο όπου οι εξελίξεις βαίνουν όλο και περισσότερο επιταχυνόμενες και η αστάθεια χαρακτηρίζει πλέον τις περισσότερες από τις εκφάνσεις του, είναι φυσικό να διερωτηθεί κανείς εάν βαίνουμε προς το τέλος του και προς την αρχή ενός άλλου, λιγότερο ελκυστικού (για να το θέσω κομψά), ή εάν είναι δυνατόν ακόμη να γίνουν διορθωτικά βήματα, προς την κατεύθυνση μιας αρνητικής εντροπίας. Και θα ήθελα να τονίσω ότι η μοιρολατρία δεν έχει θέση εδώ.
Ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας
Στην περίπτωση αυτή, θα μπορούσαν να επιλεγούν «ενέσεις» ενέργειας που να διατηρεί την τάξη σε ένα σύστημα, ήτοι παντοειδής ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας μέσω του συστήματος του ΟΗΕ και άλλων σχημάτων συνεργασίας, προσαρμοσμένων αναλόγως. Επίσης, κάποιοι διεθνολόγοι έχουν προτείνει την «Στρατηγική Απαγκίστρωση» (Strategic Decoupling) από ιοβόλα σχήματα. Πρόκειται για μια στρατηγική που έχει ως στόχο τη μείωση της εξάρτησης ενός κράτους από ένα άλλο, ώστε να προστατευθούν τα συμφέροντα του πρώτου. Δεν αποσκοπεί στον απόλυτο οικονομικό χωρισμό, αλλά περισσότερο στην επίτευξη στρατηγικής αυτονομίας.
Στη διεθνή αρθρογραφία αναφέρεται κυρίως ως εθνική πολιτική των ΗΠΑ σε θέματα ασφαλείας και οικονομίας, πιο συχνά σε σχέση με την Κίνα. Ωστόσο, τηρουμένων των αναλογιών, θα μπορούσε να εφαρμοσθεί και σε άλλα σχήματα. Βάσει, όμως της πολυσύνθετης σημερινής εικόνας του κόσμου, ας μου επιτραπούν επιφυλάξεις ως προς την αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας στρατηγικής.
Δεδομένων των ανωτέρω περί εντροπίας, φυσικό είναι να τεθεί το ερώτημα της στάσης που πρέπει να τηρήσουμε, εφ’ όσον αυξάνεται η αταξία και η αβεβαιότητα του παγκοσμίου συστήματος γύρω μας και η εντροπία κινείται νομοτελειακά. Πρόκειται για μια πολύ έντονη συζήτηση μεταξύ των ειδικών.
Οι μεν, τηρούντες μια «εντροπική» στάση, υποστηρίζουν ότι η διεθνής κοινωνία κινείται προς μια «Μείζονα Εντροπία» (Maximum Entropy), με την κατάρρευση της παραδοσιακής τάξης και την επέλαση του χάους. Οι δε (πολυπληθέστεροι) πρεσβεύουν ότι η μοιρολατρική παραίτηση είναι σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία και οδηγεί στη λήψη κακών αποφάσεων, στην παρακμή και στο χάος.
Αυτή η δεύτερη άποψη κινείται μεταξύ μιας σισύφειας αντιμετώπισης (παραδοχής ότι ο κόσμος είναι χαώδης, αλλά αυτό επιτείνει τον αγώνα) και της ανάγκης για πλήρη χρησιμοποίηση των δυνατοτήτων που προαναφέρθηκαν, με στόχο την ενίσχυση της αρνητικής εντροπίας. Η ευθύνη για αυτή την προσπάθεια επιμερίζεται σε όλους μας και εγώ προσυπογράφω αυτή την επιλογή ανεπιφύλακτα.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
