Των Ηρακλή Χαραλαμπίδη και Σωτήρη Θεοφάνη, ιδρυτικών μελών του «Κόμβος Node: Δίκτυα του Παγκόσμιου Ελληνισμού», και του Θόδωρου Συριόπουλου, προέδρου του Τμήματος Διαχείρισης Λιμένων και Ναυτιλίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μια Ευρωπαϊκή Στρατηγική Λιμένων παρουσιάζεται σε μια περίοδο κατά την οποία το παγκόσμιο εμπόριο, τα ενεργειακά συστήματα και οι γεωπολιτικές ισορροπίες υφίστανται βαθιές αναταράξεις.
Στο πλαίσιο αυτό, η προσπάθεια επανατοποθέτησης των λιμένων στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής στρατηγικής σκέψης είναι όχι μόνο επίκαιρη αλλά και αναγκαία.
Το κείμενο αναγνωρίζει ορθά ότι τα λιμάνια δεν αποτελούν πλέον απλούς κόμβους διακίνησης φορτίων, αλλά σύνθετα οικοσυστήματα στο σταυροδρόμι εμπορίου, ενέργειας, ασφάλειας, άμυνας και περιφερειακής ανάπτυξης.
ΈΝΑ ΑΠΟ τα θετικά σημεία της Ανακοίνωσης είναι η ολιστική της προσέγγιση. Η ενσωμάτωση της ανταγωνιστικότητας, της βιωσιμότητας, της ασφάλειας, της χρηματοδότησης και της κοινωνικής διάστασης σε ένα ενιαίο πλαίσιο αντανακλά τον πολυδιάστατο χαρακτήρα των σύγχρονων λιμενικών συστημάτων.
Η αναφορά στους λιμένες ως «πολύ-λειτουργικοί βιομηχανικοίς κόμβοι» αποτυπώνει εύστοχα, σε γενική προσέγγιση, την εξελισσόμενη λειτουργία τους στη δημιουργία αξίας και στην εφοδιαστική ολοκλήρωση.
Παράλληλα, η έμφαση στην ψηφιοποίηση και την καινοτομία αναγνωρίζει τον αυξανόμενο ρόλο των στατιστικών βάσεων δεδομένων, της αυτοματοποίησης και των «έξυπνων» συστημάτων εφοδιαστικής στην ενίσχυση της Ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας.
ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ θετική είναι η έμφαση στην ενεργειακή μετάβαση. Τα λιμάνια βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση για να λειτουργήσουν ως κόμβοι ηλεκτροδότησης από ξηράς (SSEcold ironing), εναλλακτικών καυσίμων και δικτύων ενεργειακής διανομής.
Η πρόθεση επιτάχυνσης των διαδικασιών αδειοδότησης και η διευκόλυνση πρόσβασης σε ενεργειακές υποδομές αντιμετωπίζουν χρόνιες υστερήσεις.
Το ίδιο και η έγκαιρη εφαρμογή των υποχρεώσεων που απορρέουν από τον Κανονισμό Υποδομών Εναλλακτικών Καυσίμων (ΕΕ 2023/1804).
Υπό την έννοια αυτή, η Ανακοίνωση επιχειρεί να ευθυγραμμίσει τη λιμενική πολιτική με τους ευρύτερους κλιματικούς στόχους της Ευρώπης και αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο των υποδομών στην επίτευξή τους.
Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ της ασφάλειας λαμβάνει επίσης τη δέουσα προσοχή. Η αναφορά στην κυβερνοασφάλεια, στη διακίνηση ναρκωτικών και στον συντονισμό των τελωνειακών διαδικασιών αντανακλά την αυξανόμενη ευαισθητοποίηση ως προς τις αντίστοιχες παθογένειες των λιμενικών λειτουργιών που σε πολλές περιπτώσεις σχετίζονται με προγενέστερα περιστατικά.
Η πρόταση ενίσχυσης της συνεργασίας και ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών μεταξύ κρατών-μελών και λιμενικών αρχών αποτελεί ένα θετικό βήμα προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας του συστήματος, και ένα αντικείμενο στο οποίο έχουμε αφιερώσει σημαντική συγγραφική ενέργεια.
ΠΑΡΑ τα παραπάνω, η Ανακοίνωση υπολείπεται των προϋποθέσεων που θα τη χαρακτήριζαν ως «στρατηγική» με την αυστηρή έννοια του όρου. Η βασική της αδυναμία έγκειται στην απουσία ιεράρχησης προτεραιοτήτων. Οι πέντε πυλώνες παρουσιάζονται ως ισοδύναμοι, και εν πολλοίς αυτοτελείς, ενώ στην πράξη θα απαιτήσουν σημαντικούς συμβιβασμούς.
Η επέκταση της χωρητικότητας, η απανθρακοποίηση και η ενίσχυση της ασφάλειας δεν μπορούν να προωθηθούν ταυτόχρονα χωρίς κόστος ή συγκρούσεις. Μια στρατηγική προϋποθέτει επιλογές· εδώ οι επιλογές αναβάλλονται.
ΑΚΟΜΗ πιο ουσιώδης είναι η απουσία ενός συγκεκριμένου οικονομικού πλαισίου ανάλυσης. Σπάνια θα συναντήσει κανείς «στρατηγική» χωρίς οικονομική ανάλυση.
Το κείμενο δεν προσεγγίζει επαρκώς τους βασικούς προσδιοριστικούς παράγοντες της λιμενικής λειτουργίας και αποτελεσματικότητας, όπως ο ανταγωνισμός μεταξύ λιμένων, οι μηχανισμοί τιμολόγησης, η δυναμική των ενδοχωρών και η διάρθρωση της αγοράς.
Η ολοένα και πιο «διαφιλονικούμενη» φύση των «διεκδικήσιμων» (contestable) ενδοχωρών, αποτέλεσμα της ανάπτυξης των χερσαίων μεταφορών και της εφοδιαστικής ολοκλήρωσης, ουδόλως εξετάζεται.
Ούτε γίνεται, έστω έμμεση, αναφορά στον ρόλο των παγκόσμιων διαχειριστών τερματικών σταθμών λιμένων, των ναυτιλιακών συμμαχιών ή της κάθετης ολοκλήρωσης – παραγόντων που επηρεάζουν άμεσα το Ευρωπαϊκό Λιμενικό Σύστημα.
Ελλείψει τέτοιας ανάλυσης, τα προτεινόμενα μέτρα κινδυνεύουν να χαρακτηριστούν ως ευχολόγια, εν αναμονή προτάσεων εφαρμογής.
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ είναι λοιπόν η πρόκληση της εφαρμογής. Παρότι η Ανακοίνωση απαριθμεί σειρά πρωτοβουλιών, δεν αποσαφηνίζει τα εργαλεία, τους μηχανισμούς διακυβέρνησης και τα χρονοδιαγράμματα που απαιτούνται για την υλοποίησή τους.
Η κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρατών-μελών και λιμενικών αρχών παραμένει ασαφής. Χωρίς σαφές πλαίσιο διακυβέρνησης, ο συντονισμός είναι αμφίβολος.
ΤΗΝ ΊΔΙΑ ΣΤΙΓΜΗ, το κείμενο περιλαμβάνει στοιχεία πραγματικής στρατηγικής σημασίας. Η ρητή αναφορά στους λιμένες ως υποδομές διττής χρήσης (πολιτικής και στρατιωτικής) συνιστά ουσιαστική αλλαγή πολιτικής κατεύθυνσης.
Οι λιμένες δεν αντιμετωπίζονται πλέον αποκλειστικά ως οικονομικά περιουσιακά στοιχεία (assets), αλλά και ως κρίσιμα στοιχεία ασφάλειας και άμυνας.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλά τις ευρύτερες γεωπολιτικές μεταβολές και την αυξανόμενη σημασία της πολυδιάστατης ανθεκτικότητας.
ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ, η εστίαση στην ιδιοκτησία και τον έλεγχο από τρίτες χώρες υποδηλώνει στροφή προς αποτελεσματικότερη εποπτεία των επενδύσεων σε στρατηγικές υποδομές.
Αν και διατυπώνεται με προσεκτικό τρόπο, η κατεύθυνση είναι σαφής: η άνευ όρων εξωστρέφεια -αν κάποτε υπήρξε- υποχωρεί έναντι μιας πιο επιλεκτικής και προσεκτικής προσέγγισης.
Πάντως, η «προσεκτική» αυτή αναφορά στον περιορισμό μιας «απεριόριστης πρόσβασης σε ενωσιακές συμβάσεις παραχώρησης» επενδυτών τρίτων χωρών δεν συνιστά αφ’ εαυτής συγκεκριμένη στρατηγική προσέγγιση, άμεσα εφαρμόσιμη.
ΣΥΝΟΛΙΚΑ, η Ανακοίνωση θα πρέπει να ιδωθεί ως μεταβατικό κείμενο. Καθορίζει έναν γενικό προσανατολισμό και αναδεικνύει κρίσιμα ζητήματα, χωρίς όμως να παρέχει το αναλυτικό βάθος και τα εργαλεία εφαρμογής που απαιτούνται για μια ολοκληρωμένη στρατηγική.
Η κύρια συνεισφορά της έγκειται στην αναδιατύπωση του ρόλου των λιμένων στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής θεώρησης.
Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ που ακολουθεί είναι η μετάβαση από το όραμα στην πράξη. Αυτό προϋποθέτει σαφέστερη ιεράρχηση προτεραιοτήτων, ισχυρότερη οικονομική ανάλυση και συγκεκριμένα σχήματα διακυβέρνησης. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η στρατηγική να παραμείνει στο επίπεδο των προθέσεων.
ΟΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΙ λιμένες υπήρξαν διαχρονικά πυλώνες του παγκόσμιου εμπορίου. Η διατήρηση αυτής της θέσης σε ένα πιο σύνθετο και αβέβαιο περιβάλλον θα εξαρτηθεί από την ικανότητα μετάβασης από τις γενικές αρχές σε συνεκτική και αποτελεσματική πολιτική.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
