Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δεν αφορά πλέον μόνο τις εφαρμογές της ούτε αποκλειστικά τις επιπτώσεις των κέντρων δεδομένων (data centers) στην ενέργεια, το περιβάλλον και τον χώρο. Επεκτείνεται ολοένα και περισσότερο στους όρους πρόσβασης, χρήσης και ανάπτυξης της ίδιας της τεχνολογίας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο πού εγκαθίστανται οι ψηφιακές υποδομές και με ποιους ενεργειακούς όρους λειτουργούν, αλλά ποιος ελέγχει τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις ανάπτυξης και αξιοποίησης της ΤΝ, και ποιοι τελικά ωφελούνται από αυτήν.
Η υπολογιστική ισχύς και τα δεδομένα αναδεικνύονται σε κρίσιμους πόρους, ενώ τα μοντέλα και οι αλγόριθμοι, μαζί με τις ψηφιακές υποδομές που τα υποστηρίζουν, όπως το νέφος (cloud), τα δίκτυα, το λογισμικό και τα τεχνικά πρότυπα, συγκροτούν ένα νέο πεδίο οικονομικής, τεχνολογικής και γεωπολιτικής ισχύος. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ανάπτυξη της ΤΝ συνδέεται άμεσα με ζητήματα δημοκρατικού ελέγχου, στρατηγικής αυτονομίας και δημόσιου συμφέροντος.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ρύθμιση της ΤΝ είναι αναγκαία συνθήκη, επειδή θέτει όρια, οργανώνει την εποπτεία και προστατεύει δικαιώματα. Δεν συνιστά ωστόσο και ικανή συνθήκη για την ανάπτυξη ενός μοντέλου ΤΝ με δημοκρατικούς όρους πρόσβασης και αξιοποίησης. Η ΤΝ δεν είναι απλώς μια κατηγορία εφαρμογών ή αλγορίθμων, αλλά ένα οικοσύστημα που πρέπει να οργανωθεί με όρους που να διασφαλίζουν τη δυνατότητα παραγωγής κοινωνικού οφέλους.
Οι υποδομές που στηρίζουν αυτό το οικοσύστημα αποκτούν συνεπώς χαρακτηριστικά κοινής ωφέλειας, επειδή επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο την παραγωγική δραστηριότητα, τη δημόσια διοίκηση, την υγεία, την εκπαίδευση, την έρευνα, την εργασία και τη δημοκρατία εν γένει. Όπως η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες, η ύδρευση, οι μεταφορές και άλλες κρίσιμες υποδομές συνδέθηκαν με ζητήματα καθολικής πρόσβασης, συνέχειας, ασφάλειας και δημόσιου ελέγχου, έτσι και οι υποδομές της ΤΝ θέτουν σήμερα ζητήματα που αφορούν το δημόσιο και κοινωνικό συμφέρον. Η αναλογία αυτή δεν σημαίνει ότι πρέπει να ταυτιστούν μηχανικά με τις κλασικές υπηρεσίες κοινής ωφέλειας. Σημαίνει όμως ότι δεν μπορούν να παραμείνουν οργανωμένες με βάση αποκλειστικά ιδιωτικοοικονομικούς όρους ή τις επιταγές του γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Αντιθέτως, αναδεικνύεται η ανάγκη να εξεταστούν ως πεδίο ειδικών υποχρεώσεων που υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον.
Το σημερινό μοντέλο ανάπτυξης της ΤΝ χαρακτηρίζεται από έντονη συγκέντρωση. Αυτό δημιουργεί ένα νέο πεδίο ανισότητας, αφού πανεπιστήμια, δημόσιοι φορείς, ερευνητικά κέντρα και ΜμΕ συχνά δεν διαθέτουν τους αναγκαίους πόρους για να αναπτύξουν, να προσαρμόσουν ή να ελέγξουν συστήματα ΤΝ με δικούς τους όρους. Το καίριο ζήτημα δεν είναι μόνο η άνιση πρόσβαση, αλλά και η υποαξιοποίηση της ΤΝ με όρους δημόσιας αξίας και κοινωνικής καινοτομίας. Όταν η ΤΝ οργανώνεται αποκλειστικά ως αγορά υπηρεσιών, δεν αναπτύσσεται κατ’ ανάγκη εκεί όπου υπάρχει η μεγαλύτερη κοινωνική ανάγκη, αλλά εκεί όπου μεγιστοποιείται η βραχυπρόθεσμη εταιρική κερδοφορία. Έτσι, η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να επιταχύνει εμπορικά μοντέλα ταχείας και υψηλής κερδοφορίας, χωρίς να κατευθύνεται επαρκώς σε τομείς βιώσιμης ανάπτυξης όπως η δημόσια υγεία, η κλιματική προσαρμογή, η πολιτική προστασία, η ενεργειακή φτώχεια, η αγροδιατροφή, οι δημόσιες υπηρεσίες ή η στήριξη μικρότερων παραγωγικών φορέων.
4 άξονες
Από αυτή τη σκοπιά, οι όροι ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου για τη δημοκρατική ΤΝ μπορούν να διαρθρωθούν γύρω από τέσσερις άξονες:
- Πρώτον, τη δημόσια και κοινωφελή πρόσβαση σε υπολογιστική ισχύ και κρίσιμες ψηφιακές υποδομές.
- Δεύτερον, τη δημοκρατική διακυβέρνηση των δεδομένων ως κοινωνικά παραγόμενου πόρου.
- Τρίτον, την κατοχύρωση δικαιωμάτων και λογοδοσίας απέναντι σε αλγοριθμικές αποφάσεις.
- Τέταρτον, τη συγκρότηση θεσμών που κατανέμουν αρμοδιότητες και ευθύνες σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο.
Η κοινωφελής πρόσβαση σε υπολογιστική ισχύ είναι κρίσιμη, γιατί χωρίς αυτήν πανεπιστήμια, ερευνητικοί φορείς, δημόσιες υπηρεσίες και ΜμΕ δεν μπορούν να αναπτύξουν, να προσαρμόσουν ή να ελέγξουν συστήματα ΤΝ με δικούς τους όρους. Η υπολογιστική ισχύς δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως εμπορική υπηρεσία, αλλά και ως κρίσιμη δυνατότητα παραγωγής κοινωνικής αξίας και καινοτομίας.
Η δημοκρατική διακυβέρνηση των δεδομένων πρέπει να απαντά στο ποιος συλλέγει δεδομένα, ποιος τα επεξεργάζεται, για ποιον σκοπό, με ποιον έλεγχο και με ποιο κοινωνικό αντάλλαγμα. Σε αυτή την κατεύθυνση κινούνται ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για τη Διακυβέρνηση Δεδομένων (Data Governance Act), με κανόνες για την επαναχρησιμοποίηση προστατευμένων δεδομένων που κατέχονται από δημόσιους φορείς και τη διαμεσολάβηση δεδομένων, και ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για τα Δεδομένα (Data Act), που ενισχύει τη δίκαιη πρόσβαση και χρήση δεδομένων.
Παράλληλα, η δημοκρατική ΤΝ αφορά τα δικαιώματα των ανθρώπων που επηρεάζονται από αλγοριθμικές αποφάσεις. Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την ΤΝ (AI Act) προβλέπει σε ορισμένες περιπτώσεις, δικαίωμα επεξήγησης, δηλαδή τη δυνατότητα του προσώπου που επηρεάζεται να ενημερωθεί με σαφή τρόπο για τον ρόλο που είχε το σύστημα ΤΝ στη λήψη μιας απόφασης με σημαντικές συνέπειες για το ίδιο. Για παράδειγμα, τέτοιες αποφάσεις μπορούν να αφορούν την πρόσβαση στην εκπαίδευση, την πρόσληψη ή αξιολόγηση εργαζομένων, την πρόσβαση σε βασικές δημόσιες ή ιδιωτικές υπηρεσίες ή την απονομή δικαιοσύνης.
Για να μετατραπούν οι αρχές αυτές σε εφαρμόσιμη πολιτική, χρειάζονται ωστόσο θεσμοί που κατανέμουν αρμοδιότητες και ευθύνες σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο, καθώς και μηχανισμοί λογοδοσίας, παρακολούθησης και δημόσιου ελέγχου.
Με αυτή την έννοια, το κοινωνικό συμβόλαιο για τη δημοκρατική ΤΝ έχει και «όρους» και «συμβαλλόμενους». Οι όροι είναι η πρόσβαση, η διαφάνεια, η λογοδοσία, η προστασία δικαιωμάτων, η κοινωνική ανταποδοτικότητα και η δίκαιη κατανομή κόστους και οφέλους. Οι συμβαλλόμενοι δεν είναι μόνο το κράτος και οι μεγάλες τεχνολογικές επιχειρήσεις, αλλά και οι πολίτες, οι εργαζόμενοι, τα πανεπιστήμια, οι ερευνητικοί φορείς, οι ΜμΕ, οι τοπικές κοινωνίες και οι θεσμοί δημοκρατικού ελέγχου. Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο δεν σημαίνει άρνηση της καινοτομίας. Σημαίνει ότι η καινοτομία πρέπει να ενταχθεί σε ένα πλαίσιο δικαιοσύνης, δημοκρατικής λειτουργίας και στρατηγικής αυτονομίας. Η ΤΝ δεν πρέπει να είναι προνόμιο των λίγων ούτε υποδομή που η κοινωνία χρηματοδοτεί έμμεσα, με δεδομένα, ενέργεια, νερό, δημόσιες υποδομές και ανθρώπινη εργασία, χωρίς αντίστοιχο κοινωνικό έλεγχο και λογοδοσία. Πρέπει, συνεπώς, να αντιμετωπιστεί ως μια υποδομή με χαρακτηριστικά κοινής ωφέλειας, η οποία θα υπηρετεί στόχους δημόσιου και κοινωνικού συμφέροντος: προσβάσιμη σε όλους, παντού, σήμερα και στο μέλλον.
* Research Engineer – Energy Systems, MSc Energy Science & Technology – Άρθρο στο Παρατηρητήριο Βιώσιμης Ανάπτυξης του Ινστιτούτου ΕΝΑ
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
