Η Μινεσότα στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει έκταση 225.163 τετρ. χλμ. και πληθυσμό 5.700.000. Ένα από τα καλοκαίρια της δεκαετίας του ’90, συνάδελφοί μου με κάλεσαν στο εκεί Πανεπιστήμιο. Από το αεροδρόμιο οδηγήσαμε αρκετές ώρες, περνώντας από απέραντη καλλιεργούμενη (όχι καλλιεργήσιμη) γη.
Η σκέψη μου γύρισε στη Θεσσαλία και στην ελληνική ταινία του 1966 «Το χώμα βάφτηκε κόκκινο». Έκανα τις σχετικές ερωτήσεις για την αγροτική παραγωγή, τη διασπορά ιδιοκτησίας και κυρίως θέλησα να μάθω πώς γίνεται κατορθωτό να μην εγκαταλείπεται ο πρωτογενής τομέας για την «αστική ζωή», αλλά αντίθετα η αγροτική παραγωγή να έχει το ανθρώπινο δυναμικό που χρειάζεται για να είναι έντονα ενεργή, αναπτυσσόμενη και υγιής, στον αντίποδα της εγκατάλειψης και της (ελληνικής) συρρίκνωσης.
«Κάτσε και θα δεις, για αυτό σε φέραμε», μου είπαν οι συνάδελφοι —που είχαν έρθει στην Κρήτη και είχαμε συζητήσει τότε το θέμα.
Και είδα:
Καθηγητές Πανεπιστημίου που ήταν ταυτόχρονα και αγρότες, και επιχειρηματίες —ιδιοκτήτες αγροτικών επιχειρήσεων. Είδα ποιότητα διαβίωσης: κατοικίες στον κάμπο, που θα μπορούσαν να είναι και στο Long Island ή σε οποιοδήποτε προάστιο. Με τις ακαδημαϊκές τους βιβλιοθήκες, το διαδίκτυο και τα φαξ τους (τότε), ενώ έξω από το παράθυρο του καθηγητικού γραφείου υπήρχε ένα τρακτέρ και άλλα γεωργικά μηχανήματα.
«Multi Task Society» —αυτή ήταν η απάντησή τους. Και καθηγητές και αγρότες. Και επιχειρηματίες και αγρότες-επιχειρηματίες.
Εγκατάλειψη της γης και δημογραφικό
Στην Ελλάδα της μεγάλης οικογένειας, κάποια από τα παιδιά έφευγαν για την ξενιτειά, κάποια πήγαιναν στην πόλη να βρουν την τύχη τους, και κάποια έμεναν στο χωριό να ασχοληθούν με την πατρική γη. Σήμερα, με 1,4 παιδιά ανά γυναίκα, δεν υπάρχει ο απαραίτητος εκείνος πληθυσμός που απαιτείται ώστε να διασφαλίζεται η ύπαρξη αρκετών διαδόχων της πατρικής περιουσίας πρωτογενούς παραγωγής, που θα αναλάμβαναν την καλλιεργήσιμη γη με οποιοδήποτε ρόλο, είτε αυτός είναι του επιχειρηματία αγρότη, είτε του ίδιου του καλλιεργητή.
Μας το επισημαίνει ο Γιάννης Μπακούρος, με μάστερ στην Πληροφορική, που επέλεξε συνειδητά να μείνει στην Περιφέρεια αντί να αναζητήσει τη δυνατότητα δημιουργίας μακριά από την Ελλάδα ή να τον καταπιεί το άνευ ουσίας ζωής καταναλωτικό δόλωμα της ασχημης αστικής Αθήνας, που θα τον μετέτρεπε καταναγκαστικά σε χωρίς προσωπικότητα «άσημο καταναλωτή».
Ο Έλον Μασκ, με τον οποίο είμαστε συναπόφοιτοι από το University of Pennsylvania, έχει πολλές φορές αναφερθεί στο δημογραφικό της Ελλάδας και στην Ελλάδα που πεθαίνει.
Και η εγκατάλειψη της γης, με αποτέλεσμα τη μείωση της αγροτικής παραγωγής, το πέρασμά της σε όλο και λιγότερα «χέρια ενδιαφερόμενων», και η εμφάνιση στην Ελλάδα ξένων εταιρειών που αρχίζουν να παίζουν το ρόλο του «κάποτε μεγαλοτσιφλικά της Θεσσαλίας», μεταλλάσσει το πεδίο της πρωτογενούς παραγωγής σε πεδίο κερδοσκοπικών ολιγοπωλίων που, ως εκ της φύσεώς τους, είναι εκτός μηχανισμών της φερόμενης ως ελεύθερης αγοράς και των φερόμενων ως διασφαλίσεων της για την αυτόματη εξασφάλιση της καλύτερης τιμής. Σε ένα ολιγοπωλιακό πρωτογενή τομέα στην Ελλάδα, και δη αλλοδαπών συμφερόντων, οι τιμές θα εκτοξευθούν.
Περιφερειακή ερήμωση
Μια υγιής και δημιουργική οικονομία και κοινωνία απαιτεί ισόρροπη περιφερειακή ανάπτυξη. Στην Ελλάδα εφαρμόστηκε το μοντέλο της υπερσυγκέντρωσης, εσκεμμένα, οργανωμένα και σχεδιασμένα, ώστε να δημιουργηθεί μια Ελλάδα καταναλωτική και μη ανταγωνιστική, με υψηλά κόστη υπερσυγκέντρωσης και υψηλά κόστη ερήμωσης.
Το μοντέλο της Ελλάδας δεν είναι το μοντέλο της δημιουργίας και της παραγωγής. Είναι το μοντέλο της κατανάλωσης, και επομένως θέλει πολλούς καταναλωτές-πελάτες, άρα έχει ανάγκη τη δημιουργία της τερατογένεσης της Αθήνας.
Το μοντέλο της Ελλάδας δεν είναι το μοντέλο της δημιουργίας και της παραγωγής. Είναι το μοντέλο του μεταπρατισμού που ζει μόνο με μεγάλη προσφορά εργασίας και άρα χαμηλά αμειβόμενης, και επομένως συνδέεται με την τερατογένεση της Αθήνας.
Η ερημιά διώχνει τους ανθρώπους. Και η ερημιά δεν γίνεται από μόνη της, ούτε ο κόσμος φεύγει τρέχοντας από την περιφέρεια για να ζήσει στο άσχημο, απάνθρωπο, αλλοτριωτικό και ψυχοφθόρο αστικό τοπίο της Αθήνας.
Η ερημιά και η εγκατάλειψη δημιουργούνται πανεύκολα. Η Πελοπόννησος είναι ένας κατεξοχήν ευλογημένος τόπος πρωτογενούς παραγωγής. Η πρωτογενής παραγωγή έχει ως αυτονόητη την διασπορά πληθυσμού σε μικρές οικιστικές συγκεντρώσεις. Στην Ελλάδα τις λέμε κοινότητες και χωριά. Η ύπαρξή τους όμως είναι απαραίτητη μόνο στο παραγωγικό μοντέλο. Στο καταναλωτικό-μεταπρατικό μοντέλο, είναι εμπόδιο και ενοχλεί.
Το «κοπάδι» στην Αθήνα
Άρα, πώς διώχνουμε το «κοπάδι» από την Περιφέρεια και το στέλνουμε στην Αθήνα; Διασφαλίζουμε κακές συνθήκες περίθαλψης και παιδείας στην Περιφέρεια, κακές συνθήκες ποιότητας ζωής, και οι άλλοι φεύγουν τρέχοντας για την Αθήνα.
Εγκαταλείπουμε τον ελληνικό σιδηρόδρομο. Ούτε Φλώρινα ούτε Ορεστιάδα, άντε και λίγα δρομολόγια αν φωνάξουν.
Ολική κατάργηση του σιδηροδρόμου στην Πελοπόννησο. Τι θα κάνουν; Θα φύγουν και θα πάνε στην Αθήνα. Όσοι περισσότεροι γίνονται εκεί, τόσο περισσότερους θα έχουμε για να είναι χαμηλά αμειβόμενοι υπάλληλοι και ταυτόχρονα πελάτες-καταναλωτές.
Όχι που θα αφήσουμε κόσμο στα χωριά της διαδρομής του σιδηροδρόμου Πελοποννήσου, δηλαδή Ισαρι, Κοπανάκι, Καλό Νερό, Κυπαρισσία, Μεσσήνη…
Ο καλόπιστος θα διατυπώσει ότι αυτό —το τραίνο π.χ.— κοστίζει και που θα βρεθούν τα χρήματα; Σκεφθείτε μόνο πόσα δισεκατομμύρια χρήματα πετιόνται σε υποδομές με την υπόσχεση της καλύτερης λειτουργίας της πόλης: λεωφόρος Κηφισός, Αττική Οδός και τώρα το ξενόγλωσσο «Overfly» της Θεσσαλονίκης, που αυτο-εξευτελίζονται αφού είναι μονίμως στο κόκκινο της αναποτελεσματικότητας. Αναμείνατε το ίδιο και για τον άρτι «υποσχεθέντα» κόμβο Σκαραμαγκά.
Λαός και Κολονάκι
Όλες οι παράμετροι που δημιουργούν και διαμορφώνουν τη συρρίκνωση του πρωτογενούς τομέα στην Ελλάδα είναι αλληλοσυμπληρούμενες και αλληλοτροφοδοτούμενες σε έναν αυτοματισμό αυτοκτονίας: οικονομικής, κοινωνικής, πολιτιστικής.
Η προπαγάνδα της μεταπολεμικής εποχής ήταν πάντα υποτιμητική για την ελληνική περιφέρεια, και η χρήση του όρου «επαρχία» ήταν συνώνυμη όχι μόνο της φτώχειας και των πραγματικών συνθηκών που άφησε πίσω της η γερμανική κατοχή —καταστροφές υποδομών, αναγκαστικό δάνειο κλπ.— αλλά και χαρακτηρισμός περιφρόνησης προς παιδιά ενός κατώτερου λαού. Όραμα, η Αθήνα: σπουδαία υπόθεση, καφές στο Κολωνάκι. Ήταν ο πρώτος «εμβολιασμός» κατά της δημιουργίας ως κοινωνικής αξίας, και η αντικατάστασή της από το κενόδοξο του καταναλωτισμού.
Η παραγωγή θέλει πάθος δημιουργίας. Ο καταναλωτισμός κενόδοξο προσανατολισμό.
Και η πρωτογενής παραγωγή χρειάζεται ανθρώπους με πάθος δημιουργίας, πραγματική προσπάθεια και χαρακτήρα ανήσυχο, όπως κάθε μορφή του «επιχειρείν». Το φαίνεσθαι δεν έχει σχέση με το χωράφι. Ούτε καν με το ράφι. Και όσοι αναζητούν το φαίνεσθαι εγκαταλείπουν τη γη.
Ο σύγχρονος Έλληνας αγρότης δεν είναι απλώς καλλιεργητής. Είναι και έχει τη δυνατότητα να είναι αγρότης-επιχειρηματίας, με θερμοκήπια, συσκευαστήρια κ.ά., με τεχνολογική υποδομή αλλά και μόρφωση που του δίνει τη δυνατότητα να είναι CEO στην επιχείρησή του.
Έρευνα, πολιτική και επένδυση
Έχω ξαναδιατυπώσει ότι δημοσιογράφοι και ακαδημαϊκοί συναντιόμαστε στην έρευνα. Και η έρευνα οδηγεί πέρα από τις διαπιστώσεις, σε προτάσεις και διαμόρφωση πολιτικής (policy making).
Η διαμόρφωση πολιτικής είναι προαπαιτούμενο αλλαγής μιας πορείας, στην οποία η σταθερότητα σημαίνει αναπαραγωγή προβλημάτων ή αδράνεια μπροστά σε αυτά.
Η —φερόμενη ως— ΕΕ έχει διατυπώσει ότι η Ελλάδα και οι Έλληνες έχουν ανάγκη δυνατοτήτων δημιουργίας εισοδήματος.
Εισόδημα δημιουργείται όταν ο Έλληνας είναι «επενδυτής», δηλαδή ιδιοκτήτης μέσων παραγωγής, π.χ. ιδιοκτήτης γης με ταυτόχρονη δυνατότητα απόκτησης εξοπλισμού και υποδομών για την αύξηση της ποσοτικής και ποιοτικής παραγωγής.
Επιδοτήσεις και χρηματοοικονομικά εργαλεία
Οι επιδοτήσεις, έτσι όπως λειτουργούν, ούτε κρατούν ούτε φέρνουν αγρότες στην ελληνική γη. Μια πολύ αποτελεσματική προσέγγιση θα ήταν 100% επιχορήγηση (grant) για αγορά αγροτικής γης με παράλληλη δέσμευση 15–20 ετών. Οι Έλληνες δεν έχουν κεφάλαια.
Για να κρατήσουμε, αλλά και για να φέρουμε νέους στον χώρο της πρωτογενούς παραγωγής, είναι απαραίτητη η 100% επιχορήγηση της αγοράς γης, καθώς και η δέσμευση για πολλά χρόνια. Αν δεν τιμήσεις τη δέσμευση, η επιχορήγηση πρέπει να επιστραφεί. Η χρονική διάρκεια πρέπει να είναι μεγάλη και όχι πενταετής. Η δέσμευση μεγάλης διάρκειας θα κρατήσει και θα φέρει πραγματικούς δημιουργούς στον πρωτογενή τομέα.
Αν δεν επιχορηγηθεί η αγορά γης, τότε ο ελληνικός πρωτογενής τομέας θα γίνει ολιγοπώλιο ξένων εταιρειών.
Αν μελετήσει κανείς τις δυνατότητες σε χρηματοοικονομικά εργαλεία που έχουν οι συνάδελφοι των Ελλήνων αγροτών στην Ευρώπη και διεθνώς, στην ελληνική πραγματικότητα το αντίστοιχο περιβάλλον είναι για τους αγρότες μας όχι μόνον «αόρατο», αλλά και «ανύπαρκτο».
Το θέμα των μικροπιστώσεων εξελίσσεται ως νεογνό, αλλά δεν καλύπτει τις ανάγκες του αγροτικού τομέα. Από emergency bridge funding, που θα μπορούσε να στηρίξει τον πρωτογενή τομέα, ιδίως στην αντιμετώπιση της καθυστέρησης εκταμίευσης εγκεκριμένων επιχορηγήσεων, η ιδέα δεν έχει καν «συλληφθεί».
Και επειδή οι νέοι μας είναι «μορφωμένοι» αγρότες, ίσως πολύ περισσότερο από όσους παίρνουν τις αποφάσεις, βλέπουν το κενό και δεν…
Οι ξένες εταιρείες δεν έχουν ανάγκη από μικροπιστώσεις, και από bridge funding έχουν στην διάθεσή τους εκατομμύρια από τη διεθνή αγορά. Εύκολο για αυτές ένας πρωτογενής τομέας-ολιγοπώλιο στην Ελλάδα.
Εργατικό δυναμικό και μεταναστευτική πολιτική
Πέρα από τα παιχνίδια που παίζονται με το ανθρώπινο δουλεμπόριο, το trafficking και τη μετακίνηση πληθυσμών, το θέμα των αλλοδαπών εργατών γης είναι ιδιαίτερο και ξεχωριστό. Η αντιμετώπιση και οργάνωσή του θα έβαζε παραμέτρους επιθυμητές και από τον αγροτικό κόσμο και από την ελληνική κοινωνία.
Αν ερευνήσει κανείς το θέμα σε μια από τις αγροτικές κωμοπόλεις της Ελλάδας, θα μάθει ότι κανείς δεν γνωρίζει ούτε πόσοι είναι οι αλλοδαποί εργάτες, ούτε πού μένουν, ούτε πού δουλεύουν. Το επιχείρημα του ρατσισμού είναι τουλάχιστον για «γέλιο και χαρά», τη στιγμή που ετοιμάζεται ένα νέο Taxis, που θα κρατά στοιχεία Ελλήνων για 100 χρόνια και θα έχει τη δυνατότητα «γεωεντοπισμού». Ήτοι, ένα «βραχιολάκι» για τον καθένα.
Η κατάσταση αυτή έχει ως συνέπεια οι αλλοδαποί εργάτες να μετακινούνται ανεξέλεγκτα από τόπο σε τόπο και από εργοδότη σε εργοδότη, εκβιάζοντας τον εργοδότη ότι, αν δεν τους πληρώσει περισσότερο, θα τον εγκαταλείψουν, και δη σε περίοδο συγκομιδής.
Η οργάνωση γύρω από τη μετακίνηση των εργατών γης είναι γνωστή απαίτηση του αγροτικού κόσμου.
«Κιλελέρ»
Είναι αυτονόητο ότι «εσείς οι πολλοί θα δουλεύετε για εμάς τους λίγους». Ήταν αυτό που πίστευαν και επέβαλαν ο «Χορμόβας» και ο «Καρατζάς» της Θεσσαλίας, στο Κιλελέρ. Είναι ακριβώς αυτό που θα πουν οι ξένες εταιρείες στον Έλληνα αγρότη όταν θα έχουν μεταλλάξει τον πρωτογενή τομέα σε δικό τους ολιγοπώλιο.
Για να το αποφύγουμε χρειάζεται τώρα η χάραξη μιας διαφορετικής πολιτικής, ένας σημερινός Μαρίνος Αντύπας.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
