Κάθε χρόνο, στις 25 Ιουνίου, η παγκόσμια ναυτιλιακή κοινότητα γιορτάζει την Παγκόσμια Ημέρα του Ναυτικού, που καθιερώθηκε από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO), αποτίοντας φόρο τιμής στους άνδρες και τις γυναίκες που κρατούν σε κίνηση το παγκόσμιο εμπόριο.
Περισσότερο από το 90% του παγκόσμιου εμπορίου μεταφέρεται διά θαλάσσης, γεγονός που καθιστά τους ναυτικούς την αόρατη αλλά απολύτως αναγκαία ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας οικονομίας.
Ωστόσο, ο φετινός εορτασμός συνοδεύεται από μια ιδιαίτερα ανησυχητική πραγματικότητα. Πίσω από τα λόγια αναγνώρισης και ευγνωμοσύνης κρύβεται μία από τις σοβαρότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η διεθνής ναυτιλία: η διαρκώς αυξανόμενη έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού υψηλής εξειδίκευσης.
Η δημοσίευση της Έκθεσης BIMCO/ICS για το Παγκόσμιο Ναυτικό Δυναμικό 2026 (Seafarer Workforce Report 2026) δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρη. Τα συμπεράσματά της αποκαλύπτουν ότι έως το 2030 η παγκόσμια ναυτιλία ενδέχεται να αντιμετωπίσει έλλειψη άνω των 113.000 πιστοποιημένων αξιωματικών σύμφωνα με τη Σύμβαση STCW, γεγονός που απειλεί όχι μόνο την εύρυθμη λειτουργία του παγκόσμιου στόλου αλλά και την ικανότητα της ναυτιλίας να επιτύχει τους φιλόδοξους στόχους της για την απανθρακοποίηση, τον ψηφιακό μετασχηματισμό και τη ναυτική ασφάλεια.
Το ζήτημα αυτό δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα πρόβλημα στελέχωσης πλοίων. Εξελίσσεται σε μια στρατηγική πρόκληση για το διεθνές εμπόριο, τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες και τη μακροχρόνια βιωσιμότητα της ίδιας της ναυτιλίας.
Για την Ελλάδα, τη μεγαλύτερη ναυτιλιακή δύναμη του κόσμου, η πρόκληση αυτή θα πρέπει να αντιμετωπιστεί και ως μια σημαντική εθνική ευκαιρία: μια ευκαιρία να επενδύσουμε στο ισχυρότερο ανταγωνιστικό μας πλεονέκτημα, δηλαδή στη μακραίωνη ναυτική μας παράδοση και κυρίως στους ανθρώπους μας.
Σήμερα περίπου 2,57 εκατομμύρια ναυτικοί υπηρετούν στον παγκόσμιο εμπορικό στόλο, ο οποίος αριθμεί περισσότερα από 85.000 πλοία. Από αυτούς, περίπου 1,05 εκατομμύριο είναι αξιωματικοί και 1,52 εκατομμύρια κατώτερα πληρώματα (ratings). Ωστόσο, η ανισορροπία είναι ήδη εμφανής. Η σημερινή έλλειψη σχεδόν 40.000 αξιωματικών έρχεται σε έντονη αντίθεση με την υπερπροσφορά κατώτερων πληρωμάτων. Μέχρι το 2030, η ναυτιλία θα χρειάζεται περίπου 1,16 εκατομμύρια αξιωματικούς, γεγονός που σημαίνει ότι σχεδόν 23.000 νέοι αξιωματικοί θα πρέπει να εισέρχονται κάθε χρόνο στο επάγγελμα μόνο και μόνο για να καλύπτεται η αναμενόμενη ζήτηση.
Η πρόκληση αυτή εμφανίζεται σε μια περίοδο όπου το ίδιο το ναυτικό επάγγελμα γίνεται ολοένα και πιο απαιτητικό. Τα σύγχρονα πλοία μετατρέπονται σε ιδιαίτερα προηγμένες τεχνολογικές πλατφόρμες, απαιτώντας από τους αξιωματικούς όχι μόνο τις παραδοσιακές γνώσεις ναυσιπλοΐας και μηχανικής, αλλά και εξειδίκευση στα ψηφιακά συστήματα, τον αυτοματισμό, την κυβερνοασφάλεια, την τεχνητή νοημοσύνη, τα εναλλακτικά καύσιμα και το ολοένα πιο σύνθετο περιβαλλοντικό κανονιστικό πλαίσιο.
Επομένως, η έλλειψη δεν είναι απλώς ποσοτική. Είναι πρωτίστως ποιοτική.
Μια ολοένα αυξανόμενη κρίση διατήρησης του ανθρώπινου δυναμικού
Εξίσου ανησυχητικά είναι και τα ευρήματα της πρόσφατης μελέτης του World Maritime University, σύμφωνα με την οποία σχεδόν ένας στους δύο σημερινούς ναυτικούς δηλώνει ότι σκοπεύει να εγκαταλείψει το επάγγελμα μέσα στην επόμενη πενταετία.
Οι εξαντλητικές ώρες εργασίας, που ξεπερνούν κατά μέσο όρο τις 70 ώρες εβδομαδιαίως, η περιορισμένη άδεια εξόδου στη στεριά, η αυξανόμενη γραφειοκρατία, η ψυχική κόπωση και η ολοένα μεγαλύτερη πολυπλοκότητα των κανονισμών μειώνουν σημαντικά την ελκυστικότητα της ναυτικής σταδιοδρομίας.
Η ναυτιλία δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται μόνο στην προσέλκυση νέων ναυτικών.
Η διατήρηση των έμπειρων στελεχών έχει αποκτήσει εξίσου κρίσιμη σημασία.
Η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, η ενίσχυση της ευημερίας των πληρωμάτων, η υποστήριξη της ψυχικής υγείας και η δημιουργία σαφών προοπτικών επαγγελματικής εξέλιξης από τη θάλασσα στη στεριά δεν αποτελούν πλέον απλές επιλογές κοινωνικής ευθύνης. Αποτελούν στρατηγική αναγκαιότητα.
Ελλάδα: Μια παγκόσμια ναυτιλιακή δύναμη απέναντι στη δική της πρόκληση ανθρώπινου δυναμικού
Καμία χώρα δεν γνωρίζει καλύτερα τη σημασία της ναυτιλίας από την Ελλάδα.
Οι Έλληνες πλοιοκτήτες ελέγχουν σήμερα σχεδόν 5.800 πλοία, που αντιστοιχούν περίπου στο 19% της παγκόσμιας χωρητικότητας του εμπορικού στόλου και στο εντυπωσιακό 61% της χωρητικότητας του στόλου που ελέγχεται από κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ελληνική ναυτιλία εξακολουθεί να αποτελεί τον μεγαλύτερο μεταφορέα ενέργειας, πρώτων υλών και βασικών αγαθών παγκοσμίως.
Παρά όμως αυτή την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία, η συμμετοχή των Ελλήνων στη θάλασσα έχει μεταβληθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες.
Σήμερα, περισσότεροι από 200.000 αλλοδαποί ναυτικοί υπηρετούν σε ελληνόκτητα πλοία σε ολόκληρο τον κόσμο, γεγονός που αντανακλά τόσο τον παγκοσμιοποιημένο χαρακτήρα της ελληνικής ναυτιλίας όσο και τη συνεχιζόμενη μείωση του αριθμού των νέων Ελλήνων που επιλέγουν το ναυτικό επάγγελμα. Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι:
- περίπου 18.822 ναυτικοί υπηρετούν σήμερα σε ελληνικής σημαίας ή συμβεβλημένα με το ΝΑΤ πλοία,
- από αυτούς περίπου 12.270 είναι Έλληνες και 6.550 αλλοδαποί,
- στα πλοία ελληνικής σημαίας το 63,5% των πληρωμάτων είναι Έλληνες, ενώ στα ελληνόκτητα πλοία ξένης σημαίας που είναι συμβεβλημένα με το ΝΑΤ το ποσοστό αυτό ανέρχεται σχεδόν στο 89%, αν και τα πλοία αυτά αποτελούν μικρό μόνο μέρος του συνολικού ελληνόκτητου στόλου.
Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν μια ακόμη πραγματικότητα: η συντριπτική πλειονότητα του ανθρώπινου δυναμικού που υπηρετεί σήμερα στον παγκόσμιο ελληνόκτητο στόλο προέρχεται πλέον από το εξωτερικό.
Η εξέλιξη αυτή αντικατοπτρίζει τον διεθνή χαρακτήρα της σύγχρονης ναυτιλίας, αλλά παράλληλα αναδεικνύει και τη συνεχιζόμενη μείωση του αριθμού των νέων Ελλήνων που επιλέγουν να ακολουθήσουν το ναυτικό επάγγελμα.
Η έλλειψη αξιωματικών δεν είναι μόνο πρόβλημα στελέχωσης – είναι οικονομικός κίνδυνος
Η έλλειψη εξειδικευμένων αξιωματικών δεν επηρεάζει μόνο τη λειτουργία των πλοίων. Επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία της ναυτιλίας.
Καθώς η προσφορά μειώνεται και η ζήτηση αυξάνεται, το κόστος στελέχωσης συνεχίζει να ανεβαίνει, εντείνοντας τις πιέσεις στα λειτουργικά έξοδα των ναυτιλιακών επιχειρήσεων. Παράλληλα, η δυσκολία εύρεσης έμπειρων αξιωματικών μπορεί να οδηγήσει σε καθυστερήσεις παράδοσης νεότευκτων πλοίων, σε δυσκολίες εφαρμογής νέων τεχνολογιών και σε αυξημένο επιχειρησιακό κίνδυνο.
Ακόμη σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι ο ανθρώπινος παράγοντας εξακολουθεί να ευθύνεται για τη μεγάλη πλειονότητα των ναυτικών ατυχημάτων. Η πίεση που δημιουργεί η έλλειψη προσωπικού μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη κόπωση, σε ταχύτερες προαγωγές χωρίς την απαιτούμενη εμπειρία και τελικά σε αυξημένο κίνδυνο λαθών.
Η επένδυση στους ανθρώπους δεν αποτελεί πλέον μόνο κοινωνική ευθύνη. Αποτελεί επένδυση στη διαχείριση του επιχειρησιακού κινδύνου.
Επενδύοντας στη νέα γενιά
Για μια χώρα της οποίας η οικονομία και η διεθνής επιρροή είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη ναυτιλία, η επένδυση στη ναυτική εκπαίδευση πρέπει να αποτελέσει εθνική προτεραιότητα.
Η ναυτιλία χρειάζεται:
- Σύγχρονες Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού με προηγμένους εξομοιωτές και ψηφιακές τεχνολογίες.
- Στενότερη συνεργασία μεταξύ ναυτιλιακών εταιρειών και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.
- Περισσότερες θέσεις πρακτικής άσκησης (cadet berths) στα πλοία.
- Υποτροφίες και οικονομικά κίνητρα για νέους αξιωματικούς.
- Ισχυρότερη προβολή των ναυτικών επαγγελμάτων στα σχολεία και τα πανεπιστήμια.
- Συνεχή επαγγελματική κατάρτιση και δια βίου εκπαίδευση των αξιωματικών.
- Η τεχνολογία μπορεί να αλλάζει τα πλοία. Οι άνθρωποι όμως θα συνεχίσουν να τα διοικούν.
Πέρα από την απανθρακοποίηση
Σήμερα η ναυτιλία συζητά εκτενώς για την απανθρακοποίηση.
Δισεκατομμύρια επενδύονται σε νέα καύσιμα, εναλλακτικά συστήματα πρόωσης, ψηφιακή ναυσιπλοΐα, τεχνητή νοημοσύνη και αυτόνομες τεχνολογίες.
Καμία όμως από αυτές τις επενδύσεις δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς άρτια εκπαιδευμένους αξιωματικούς που θα είναι σε θέση να τις λειτουργήσουν με ασφάλεια.
Η πράσινη μετάβαση είναι ταυτόχρονα και ανθρώπινη μετάβαση.
Κάθε νέο πλοίο που παραδίδεται θα απαιτεί αξιωματικούς με υψηλότερο επίπεδο γνώσεων και δεξιοτήτων από ποτέ.
Μια στρατηγική προτεραιότητα
Η ιστορία έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι η ναυτιλία διαθέτει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα.
Προσαρμόζεται σε πολέμους, πανδημίες, οικονομικές κρίσεις και τεχνολογικές επαναστάσεις.
Η μεγαλύτερη δύναμή της, όμως, ήταν και παραμένει οι άνθρωποί της.
Η έλλειψη αξιωματικών δεν πρέπει επομένως να αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα στατιστικό στοιχείο της αγοράς εργασίας.
Αποτελεί ένα στρατηγικό ζήτημα που επηρεάζει το παγκόσμιο εμπόριο, την ενεργειακή ασφάλεια, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τη ναυτική ασφάλεια.
Για την Ελλάδα, τη σημαντικότερη ναυτιλιακή δύναμη του κόσμου, η πρόκληση αυτή αποτελεί ταυτόχρονα και μια μεγάλη ευκαιρία.
Καθώς τιμούμε σήμερα την Παγκόσμια Ημέρα του Ναυτικού, ας θυμηθούμε ότι τα πλοία δεν ταξιδεύουν μόνα τους. Πίσω από κάθε ασφαλή άφιξη, πίσω από κάθε φορτίο που παραδίδεται, πίσω από κάθε επιτυχημένη ενεργειακή ή εμπορική αλυσίδα, βρίσκονται άνθρωποι. Όσο και αν εξελιχθεί η τεχνολογία, όσο και αν προχωρήσει η τεχνητή νοημοσύνη ή η αυτοματοποίηση, ο άνθρωπος θα παραμείνει ο σημαντικότερος παράγοντας της ναυτιλίας. Η μεγαλύτερη επένδυση που μπορεί να κάνει σήμερα η διεθνής ναυτιλιακή κοινότητα δεν είναι στα πλοία, αλλά στους ανθρώπους που τα διοικούν. Γιατί το μέλλον της ναυτιλίας δεν θα κριθεί μόνο από τα καύσιμα που θα χρησιμοποιούν τα πλοία, αλλά κυρίως από την ποιότητα των ανθρώπων που θα βρίσκονται στη γέφυρα και στο μηχανοστάσιό τους.Δεν μπορεί να υπάρξει έξυπνη ναυτιλία, πράσινη ναυτιλία ή ασφαλής ναυτιλία χωρίς άρτια εκπαιδευμένους, ικανούς και εμπνευσμένους ναυτικούς.
Το μέλλον της ναυτιλίας δεν θα εξαρτηθεί μόνο από πιο «έξυπνα» πλοία, αλλά κυρίως από πιο ικανούς ανθρώπους.
* CEO Arcadia Shipmanagement Co Ltd, Chairman Green Award Foundation
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
