Μόλις τρεις εβδομάδες μετά την υπογραφή της προκαταρκτικής συμφωνίας για τη λήξη του πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, ο πρόεδρος Τραμπ σήμανε το τέλος της σύντομης εκεχειρίας, δηλώνοντας μάλιστα πως οποιαδήποτε μελλοντική προσπάθεια για διαπραγμάτευση θα αποτελούσε «χάσιμο χρόνου».
Οι ιρανικές επιθέσεις σε τρία δεξαμενόπλοια στα Στενά του Ορμούζ, έδωσαν το έναυσμα στις αμερικανικές δυνάμεις, οι οποίες με τη σειρά τους έπληξαν περισσότερους από 80 ιρανικούς στόχους και κέντρα διοίκησης. Τα ιρανικά αντίποινα δεν άργησαν να έρθουν και ως εκ τούτου Μπαχρέιν και Κουβέιτ δέχθηκαν πλήγματα από πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Η εξέλιξη αυτή μαρτυρά την εκ νέου έναρξη μίας περιφερειακής σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή.
Στην πράξη όμως, η Μέση Ανατολή μαστίζεται τα τελευταία τουλάχιστον ογδόντα έτη από διαδοχικές κρίσεις, με σύντομες μόνο διακοπές.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσον μπορεί η περιοχή να αναδυθεί εκ νέου μέσα από τα ερείπια, τα συντρίμμια και τη βία, και να διαψεύσει την πεποίθηση ότι οι συγκρούσεις αποτελούν ένα αμετάβλητο, δομικό χαρακτηριστικό της.
Ένας φαύλος κύκλος σύγκρουσης
Στη Μέση Ανατολή, όπως βέβαια και σε κάθε περιφέρεια όπου εκτυλίσσεται ο ανταγωνισμός ισχυρών δυνάμεων, οι κάτοικοι γίνονται δέσμιοι των γεωπολιτικών εξελίξεων. Διεθνείς διαμάχες, πολιτισμικές και θρησκευτικές διαφορές, φαίνονται να παγιδεύουν τα κράτη ενός άλλοτε ευημερούντος χώρου σε έναν αέναο κύκλο σύγκρουσης, δίχως ελπίδα για εξομάλυνση.
Πράγματι, από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι σήμερα, έχει καταγραφεί μια σειρά διενέξεων (Αραβοϊσραηλινοί Πόλεμοι, Πόλεμοι του Κόλπου, εμφύλιες συγκρούσεις), οι οποίες έχουν κατατάξει τη Μέση Ανατολή μεταξύ των πλέον ασταθών και επικίνδυνων περιφερειών στο διεθνές σύστημα.
Ποιες είναι όμως αυτή τη στιγμή οι επιμέρους εστίες εντάσεων στη Μέση Ανατολή;
Ο σιιτικός άξονας αντίστασης
Το Ιράν κυβερνάται από ένα θεοκρατικό καθεστώς, το οποίο ωστόσο έχει κατορθώσει, ύστερα από 47 χρόνια διακυβέρνησης, να δημιουργήσει ισχυρά ερείσματα και διασυνδέσεις, τόσο στο ίδιο το Ιράν, όσο και στην ευρύτερη περιοχή, μέσω αντιπροσώπων και πληρεξουσίων.
Οι δυνατότητες του καθεστώτος δοκιμάζονται τους τελευταίους μήνες, στο πλαίσιο του πολέμου που ξεκίνησαν από κοινού ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Βέβαια, το τελευταίο ανταποκρίθηκε καλύτερα από το αναμενόμενο, εμποδίζοντας τις ΗΠΑ να πετύχουν τους αντικειμενικούς τους σκοπούς.
Σε ό,τι αφορά τους «πληρεξουσίους» της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αυτοί εντοπίζονται στη Γάζα με τη Χαμάς, καθώς και στον Λίβανο με τη Χεζμπολάχ και την Υεμένη με τους Χούθι.
Η Χεζμπολάχ, η παραστρατιωτική οργάνωση του Ιράν στον Λίβανο, προέκυψε από σιιτικές πολιτοφυλακές που σχηματίστηκαν για να αντισταθούν στο Ισραήλ μετά την εισβολή του στον νότιο Λίβανο το 1982, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου.
Σε μια χώρα όπου η θρησκευτική ταυτότητα επηρεάζει έντονα τη συμπεριφορά των ανθρώπων, πολλοί από τους υποστηρικτές της Χεζμπολάχ ήταν παραδοσιακά σιίτες Μουσουλμάνοι, ενώ πολλοί από τους επικριτές και τους αντιπάλους της είναι Σουνίτες ή ανήκουν σε κάποιο άλλο παρακλάδι του Ισλάμ.
Στην Υεμένη, οι ένοπλοι αντάρτες Χούθι μετρούν 30 χρόνια παρουσίας και αποτελούν μόνιμη απειλή, τόσο για την περιφερειακή σταθερότητα, όσο και για τη διεθνή οικονομία και την ασφαλή ναυσιπλοΐα.
Στη Γάζα και στη Δυτική Όχθη
Στο μέτωπο της Παλαιστίνης, παρά την πρόσφατη συμφωνία για τη Γάζα, η ισραηλινή κυβέρνηση ανατρέπει κάθε ελπίδα των Παλαιστινίων κράτος, ενώ επεκτείνοντας συνεχώς τους παράνομους εποικισμούς προωθεί μία de facto προσάρτηση της Δυτικής Όχθης.
Ταυτόχρονα, ο διετής πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, οδήγησε στην απώλεια 70.000 Παλαιστινίων και 2.000 Ισραηλινών. Η Χαμάς, αν και υπέστη σοβαρές ζημιές και πρακτικά δεν μπορεί να κυβερνήσει, εξακολουθεί να διαθέτει μία επαρκή διοικητική υποδομή. Προς το παρόν δεν έχει εμφανιστεί στο προσκήνιο κάποια δύναμη ικανή να υπερασπιστεί τα αιτήματα των Παλαιστινίων.
Όμως, όσο δεν υπάρχει μία ενοποιητική δύναμη, ικανή να αγγίξει τον πυρήνα του παλαιστινιακού λαού και παράλληλα μία δομική αλλαγή στην ισραηλινή πολιτική, η Γάζα θα εξακολουθεί να είναι μη βιώσιμη, η Δυτική Όχθη θα συνεχίσει να εποικίζεται και η λίστα των θυμάτων θα συνεχίσει να αυξάνεται.
Η Συρία παραμένει μία ανοιχτή πληγή
Το 2011 ο χρόνος στη Συρία σταμάτησε για μία δεκαετία. Η Αραβική Άνοιξη διέλυσε κάθε προσδοκία για δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, ενώ η επανάσταση εξελίχθηκε σε εμφύλιο πόλεμο. Σήμερα, με τουρκική κηδεμονία, η Συρία περνά σε μία νέα σελίδα, αυτή της ανοικοδόμησης.
Εξακολουθεί, ωστόσο, να αποτελεί ένα κράτος υπόδιαμόρφωση, με διάχυτα κατάλοιπα του ISIS και με μία κυβέρνηση, τα στελέχη της οποίας προέρχονται άμεσα από τους κόλπους τρομοκρατικών ισλαμιστικών οργανώσεων. Παρόλα αυτά ο πρόεδρος Τραμπ σχεδιάζει να αποσύρει την Συρία από τον κατάλογο των χωρών που στηρίζουν την τρομοκρατία, ενώ δεσμεύτηκε πως θα συνδράμει στην ανοικοδόμηση της χώρας.
Παράλληλα, οι κοινωνικές δομές σε πολλά από τα κράτη της περιοχής φαίνονται χρόνια στάσιμες. Η διαφθορά, οι έμφυλες ανισότητες, η περιορισμένη πρόσβαση σε πόσιμο νερό, σε τρόφιμα, αλλά και ένας διαρκώς αυξανόμενος πληθυσμός είναι μερικά μόνο από τα ζητήματα που η Μέση Ανατολή καλείται να αντιμετωπίσει.
Τα κράτη-εξαιρέσεις
Μολονότι οι τάσεις μαρτυρούν μια επιδείνωση της κατάστασης στην περιοχή, υπάρχουν και παραδείγματα κρατών, όπως οι χώρες του Κόλπου, όπου παρατηρείται ταχεία οικονομική και τεχνολογική εξέλιξη, αλλά και μια σταδιακή, έστω δειλή, απόπειρα μεταρρύθμισης των συντηρητικών δομών του Ισλάμ.
Οι περιπτώσεις αυτές αποτελούν ενδεχομένως εξαιρέσεις, εξαιρέσεις όμως οι οποίες θα μπορούσαν, τηρουμένων των αναλογιών, να εξάγουν το μοντέλο τους και στην υπόλοιπη περιφέρεια, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια πιο βιώσιμη Μέση Ανατολή.
«Σε αυτή τη γη υπάρχει κάτι, που αξίζει να ζεις»
Πέρα από τη γεωπολιτική διάσταση, βέβαια, υπάρχει και η ανθρώπινη και αυτή είναι η πιο σημαντική. Στο πλαίσιο αυτό, η σύγχρονη ιστορία της περιοχής χαρακτηρίζεται από εκατομμύρια νεκρούς, καταστροφές, τρομοκρατία, εκτοπισμούς πληθυσμών και κύματα μαζικής μετανάστευσης, καταρρίπτοντας κάθε ελπίδα για αλλαγή πλεύσης.
Στη Συρία, σε ένα καλοδιατηρημένο ρωμαϊκό αμφιθέατρο αναγράφεται ένας στίχος του Παλαιστινίου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς:
«Σε αυτή τη γη υπάρχει κάτι, που για χάρη του αξίζει να ζεις».
Και αυτό είναι το στοίχημα για τα κράτη της Μέσης Ανατολής. Να ξεφύγουν από τον φαύλο κύκλο που τα επαναφέρει στο σημείο μηδέν, μέσα από ένα modus vivendi που θα μπορέσει να συγκεράσει το σύνθετο πολιτισμικό και θρησκευτικό ανάγλυφο της περιοχής με τις ανάγκες του γεωπολιτικού ανταγωνισμού.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
