Το νέο βιβλίο της Αγγελικής Μάνου, «Τα ανάποδα Χριστούγεννα του Λεωνίδα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Book Project, προστίθεται στη δημιουργική πορεία της συγγραφέως στον χώρο της παιδικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για το τρίτο λογοτεχνικό της έργο το οποίο απευθυνόμενο σε παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας, προσεγγίζει τη θεματική των Χριστουγέννων με ευαισθησία και ενσυναίσθηση.
Η ιστορία, σύγχρονη και οικεία, συνομιλεί άμεσα με την καθημερινότητα των μικρών αναγνωστών και αντανακλά τις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα και τις ανησυχίες τους. Δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά, καθώς η Αγγελική Μάνου αξιοποιεί τη μακρόχρονη εκπαιδευτική της εμπειρία και τη στέρεη παιδαγωγική της γνώση, στοιχεία που εμπλουτίζονται από μια ανήσυχη, δημιουργική φύση και μια οξυμένη αντίληψη των μετασχηματισμών της σύγχρονης ζωής. Οι αλλαγές στις οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις, οι σύγχρονοι τρόποι έκφρασης των παιδικών συναισθημάτων και οι μετατοπίσεις στις προσδοκίες μικρών και μεγάλων αναδύονται διακριτικά μέσα από το κείμενό της, προσδίδοντας στην αφήγηση αλήθεια και συναισθηματικό βάθος.
Είναι για τον λόγο αυτό σημαντικό, να επισημανθεί ότι η λογοτεχνία σήμερα, σε μια εποχή όπου τα ψηφιακά μέσα κυριαρχούν και η τεχνητή νοημοσύνη μεταμορφώνει ραγδαία την καθημερινότητά μας, αναλαμβάνει καίριο ρόλο. Με βασικό της εργαλείο την αφηγηματικότητα, δημιουργεί χώρο και χρόνο για στοχασμό, αποκαλύπτοντας πίσω από αλγορίθμους, αυτοματισμούς και έναν κόσμο που κινείται με ιλιγγιώδεις ταχύτητες, την ανθρώπινη ανάγκη και αλήθεια. Και στην περίπτωση της παιδικής λογοτεχνίας, φέρνει στο προσκήνιο μέσα από τον λόγο των συγγραφέων, τη φωνή μιας από τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες: των παιδιών – των αναγκών, των σκέψεων και των ανησυχιών τους.
Στην έκδοση, ο κεντρικός ήρωας, ο Λεωνίδας, είναι ένα σύγχρονο μικρό παιδί, που φοιτά στο Νηπιαγωγείο, ακριβώς όπως και οι επικείμενοι αναγνώστες της ιστορίας. Ένα παιδί, προσχολικής ηλικίας, περιτριγυρισμένο από ενήλικες, απορροφημένους σε μια δύσκολη καθημερινότητα, εξουθενωτική, ανταγωνιστική, υπερκαταναλωτική, εργαλειοποιημένη, μοναχική.
Με απλά λόγια, και κυρίαρχο το στοιχείο της προφορικότητας, άρα της αμεσότητας και της σαφήνειας, η συγγραφέας εκθέτει αρχικά το πλαίσιο, στο οποίο θα ξεδιπλωθεί η ιστορία και το μικρό, αλλά σημαίνον ζήτημα που απασχολεί τον μικρό ήρωα- τόσο σημαίνον μάλιστα, που επιδρά στον ψυχισμό του και στον τρόπο που ενεργεί, συνδέεται, ερμηνεύει και τοποθετεί τον εαυτό του μέσα στο μικροσύστημα που συγκροτούν η οικογένεια, το σχολείο, οι φίλοι – όσοι δηλαδή αποτελούν τον δικό του μοναδικό και πολύτιμο κόσμο. Η αφήγηση συντελείται γραμμικά από τη συγγραφέα, σε τρίτο πρόσωπο περιλαμβάνοντας σύντομες, πληροφοριακές αναδρομικές αναφορές.
Η παράθεση του εκθετικού αυτού πλαισίου, με περιγραφή των ασχολιών και των στάσεων των σημαντικών προσώπων στη ζωή του μικρού Λεωνίδα, τον περικλείει σαν ένα υποστηρικτικό και συγχρόνως ασφυκτικό περίβλημα. Προσηλωμένοι όλοι στη γιορτή των Χριστουγέννων, οι γονείς, η μεγάλη αδερφή, η γιαγιά, η νονά, κινούνται ασταμάτητα γύρω του, με τις δουλειές τους, τις συνήθειες, τις ρουτίνες, τα άγχη τους, τις ιδέες, τις απόψεις, τον προγραμματισμό τους, τις ερωτήσεις τους και το χειρότερο, τις κρίσεις και τα συμπεράσματά τους για τον ίδιο. Κατάσταση που αντί να ευχαριστεί, λειτουργεί “ανάποδα”, προκαλώντας αρνητικά συναισθήματα, κριτική και αποδομητική διάθεση στον μικρό Λεωνίδα που αισθάνεται ότι όλοι ενδιαφέρονται για τα επουσιώδη, αγνοώντας ή παραβλέποντας τα ουσιώδη -όσα δηλαδή θεωρεί ο ίδιος ουσιαστικά.
Θα αναρωτηθεί στο σημείο αυτό, κανείς. Μα είναι δυνατόν, ένα παιδί που σε αντίθεση με πολλά άλλα, έχει τα πάντα, να παρουσιάζεται τόσο αγνώμον; Τι είναι αυτό που του λείπει;. Τι ζητά; Γιατί να είναι κανείς τόσο ανάποδος;
Η συγγραφέας, παραδίδει μία σύγχρονη ιστορία με την οποία μπορεί να ταυτιστεί κάθε σύγχρονο παιδί -του δυτικού κόσμου ή μίας ευημερούσας κοινωνίας, αλλά και οι ενήλικοι που μοιράζονται αναγνωστικά την ιστορία με το παιδί τους ή τον/την μαθητή/ήτριά τους. Γιατί αναφέρεται με απλότητα μεν, αλλά ρεαλιστικά, σε προβλήματα της σύγχρονης ζωής και στην επίδραση που έχουν στον ψυχισμό των μικρών παιδιών. Αφθονία και υλική ευημερία, εντατικοποίηση της ζωής, ελαχιστοποίηση του ελεύθερου χρόνου, μαζικοποίηση, μηχανοποίηση και τυποποίηση, ανάγονται σε βασικά γνωρίσματα της ρεαλιστική μας πραγματικότητας, που αντιβαίνουν την ανάγκη τους για σύνδεση, επικοινωνία και κατανόηση.
Ο Λεωνίδας είναι ένα ιδιαίτερο, ένα αντιδραστικό παιδί που εκνευρίζεται με τις εντατικές προετοιμασίες των μεγάλων για τα Χριστούγεννα. Βαρετές, ανούσιες και υπερβολικές, φαίνεται ότι δεν τον ενδιαφέρουν, αλλά ούτε συμμετέχει ισότιμα στις προετοιμασίες αυτές. Κανείς δεν του δίνει σημασία. Όλοι έχουν ήδη σχηματισμένη άποψη για τα ψώνια, το γιορτινό τραπέζι, τα φαγητά, τα γλυκά, τον στολισμό, τα δώρα … Και ο ίδιος μοιάζει σαν να ήρθε «από άλλο πλανήτη», λες και δεν ξέρουν «ότι ο καθένας μας έχει το δικαίωμα να νιώθει όπως θέλει», σχολιάζει παραπονούμενος ο Λεωνίδας.
Η συγγραφέας σκιαγραφεί έναν μικρομέγαλο ήρωα, με άποψη, ευστροφία, κριτική σκέψη, ωριμότητα αλλά και ευαισθησία, και κυρίως τόλμη, που του επιτρέπει να διαφοροποιείται από τα τυπικά και αναμενόμενα, και τέλος, να επιζητά λύσεις στα προβλήματα που τον απασχολούν. Σκιαγραφεί ένα μικρό αγόρι που νιώθει «παράξενα μόνο», έναν μικρό δικαιωματιστή που διατηρεί συγχρόνως, την αγνότητα και την πίστη σε σταθερές αξίες, κι ας τον αποκαλούν όλοι «ανάποδο». Ο αναγνώστης μέσα από τη διαγραφή ενός φαινομενικά αρνητικού μικρού ήρωα, του ανάποδου Λεωνίδα, αναγκάζεται να ξαναδεί και να επανεξετάσει την οπτική του. Η συγγραφέας μας κλείνει το μάτι κριτικά, θέτοντας υποδόρια το ερώτημα: ποιος είναι ανάποδος; Ο Λεωνίδας -ως μετωνυμικός φορέας ενός άδολου κόσμου που χάνεται, ή οι άλλοι -ως γνήσιοι εκπρόσωποι ενός σύγχρονου, υλιστικού κόσμου;
Όπως αποκαλύπτεται βέβαια στη συνέχεια, εκτός από το ζήτημα του δικαιώματος κάθε παιδιού να αισθάνεται και να εκφράζεται διαφορετικά, ένα άλλο, πιο σοβαρό ζήτημα, τον απασχολεί. Η φιλία. Μία φιλία που κινδυνεύει να γκρεμιστεί. Μία επικείμενη απώλεια… Και είναι πράγματι γνωστό, ότι οι ξαφνικές αλλαγές φέρνουν τα πάνω κάτω στη ζωή κάθε ανθρώπου, μεγάλου ή μικρού. Επιπλέον, είναι τόσο δύσκολο να τις διαχειριστεί κανείς, να παραμείνει ανθεκτικός και να καταφέρει στη συνέχεια, να ισορροπήσει ξανά. Έτσι και η μετακόμιση του κολλητού, αλλοδαπού φίλου του, του Γιορντάν, στην πατρογονική του χώρα, είναι για τον Λεωνίδα μία απρόσμενη και δυσάρεστη εξέλιξη που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει.
Έτσι, αυτή η μικρή ιστορία, επεκτείνεται από τη σφαίρα του προσωπικού σε κοινωνικά, πολιτισμικά και γεωπολιτικά ζητήματα που ενεργοποιούν κριτικά και ευαισθητοποιούν τους μικρούς αναγνώστες, όπως η πολυπολιτισμικότητα και η μετανάστευση. Αναφέρεται στη ζωή των ανθρώπων που μετακινούνται δημιουργώντας εφήμερες αλλά ουσιαστικές σχέσεις με τόπους και ανθρώπους -σχέσεις που βασίζονται στην επιθυμία για μία καλύτερη ζωή, στην αποδοχή, στη γενναιοδωρία, στη φιλία, στον σεβασμό.
Η συγγραφέας ενσωματώνει στο έργο της με παιδαγωγική ευαισθησία, ενσυναίσθηση και σύμφωνα με τις προσληπτικές ικανότητες του αναγνωστικού κοινού στο οποίο απευθύνεται, προβληματισμούς, αναπαραστάσεις, θέματα που την έχουν απασχολήσει με κάθε τρόπο -ως παιδαγωγό, ως επιστήμονα και τελικά ως υποκείμενο της σύγχρονης πραγματικότητας. Μεταγγίζει στον ήρωά της ιδέες, αξίες και στάσεις που την εκφράζουν και την καθορίζουν, δημιουργώντας πρότυπα και παραστάσεις που είναι φανερό ότι αξίζει να προσεγγίσουν και να διερευνηθούν κριτικά από τα σημερινά παιδιά.
«Τα ανάποδα Χριστούγεννα του Λεωνίδα», δεν είναι απλά μία χριστουγεννιάτικη ιστορία. Αναδεικνύει την ανάγκη όλων, και ειδικότερα κάθε παιδιού όχι για υλικά, αλλά και για άλλα, πολυτιμότερα δώρα, όπως η επανασύνδεση με αξίες που εδράζονται στην ανθρώπινη επαφή με αγαπημένα πρόσωπα, την οικογένεια και τους φίλους. Θέτει τις βάσεις για την καλλιέργεια διαπολιτισμικής ικανότητας, αλλά και ψυχικής ανθεκτικότητας από την πρώιμη παιδική ηλικία, προβάλλοντας τη σημασία των υποστηρικτικών συνδέσεων για την αντιμετώπιση σημαντικών αλλαγών και κρίσεων που επιτρέπουν στα άτομα να είναι ευέλικτα, να συνεχίζουν παρά τις αντιξοότητες και να προοδεύουν. Ενθαρρύνει τους ανθρώπους, μεγάλους και μικρούς, να ελπίζουν, να αγαπούν, και να προχωρούν στη ζωή με οδηγό υψηλές, ανθρωπιστικές αξίες και στάσεις που τους δικαιώνουν και τους εξελίσσουν. Με τον τρόπο αυτό, η “αναποδιά” του μικρού ήρωα αποδεικνύεται ότι δεν αποτελεί παρά αυθόρμητη έκφραση της ανθρώπινης ανάγκης για σύνδεση, γιορτή, ανταλλαγή δώρων ψυχής και εν τέλει βίωση του αληθινού πνεύματος και του νοήματος των Χριστουγέννων. Η τρυφερή ιστορία γοητεύει, σε πρώτο επίπεδο τους μικρούς αναγνώστες ή ακροατές μίας εκφραστικής, μεγαλόφωνης ανάγνωσης από ενήλικες στο σπίτι ή στο σχολείο, και σε ένα δεύτερο επίπεδο, ευαισθητοποιεί και προβληματίζει για ζητήματα της σύγχρονης ζωής, για τον κόσμο που περιβάλλει τα παιδιά μας αλλά και εμάς, τους ενήλικους γονείς, οικείους ή εκπαιδευτικούς, για τη στάση, τον ρόλο και την θέση μας στο παρόν, και φυσικά, για το μέλλον.
Σημαντική κρίνεται η συμβολή της εικονογράφου, κας Νικολέττας Φιλιππίδη, που οπτικοποίησε με ζεστά χρώματα τις “ανάποδες” στιγμές του Λεωνίδα, όπως και των δραστηριοτήτων που προτείνονται μετά την ανάγνωση της ιστορίας, και στις οποίες οι αποδέκτες της καλούνται να μπουν στα παπούτσια του Γιορντάν, του αγαπημένου φίλου του Λεωνίδα εμβαθύνοντας στον χαρακτήρα, ευαισθητοποιώντας και προάγοντας την ενσυναίσθησή τους. Το βιβλίο υπενθυμίζει σε κάθε περίπτωση, πόσο σημαντικό είναι για τα παιδιά να συναντούν ιστορίες που συνομιλούν με τις εμπειρίες και τα συναισθήματά τους. Αποτελεί ένα ακόμη βήμα της Αγγελικής Μάνου προς μια λογοτεχνία που αγγίζει τις ανάγκες και τις ευαισθησίες των μικρών αναγνωστών προάγοντας συγχρόνως, το δικαίωμά τους να μαθαίνουν αλλά και να απολαμβάνουν. Συγχαρητήρια στις εκδόσεις Book project για την επιμελημένη έκδοση που επιβεβαιώνει τη σημασία της καλαισθησίας και της φροντίδας στο παιδικό βιβλίο.
Κριτική από την Ιωάννα Μενδρινού
Δρ. Θεατρολογίας – ΜΑ (Θέατρο στην Εκπαίδευση)
Η Ιωάννα Μενδρινού είναι Διδάκτωρ Θεατρολογίας-Παιδαγωγικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, θεατροπαιδαγωγός, συγγραφέας επιστημονικών μελετών και άρθρων θεατρολογικού ενδιαφέροντος, βιβλίων παιδικής λογοτεχνίας, και εκπονήτρια εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Από το 2023 διατελεί Σύμβουλος Εκπαίδευσης Νηπιαγωγών της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Δ΄ Αθήνας.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
