© Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας η καθ΄οιονδήποτε τρόπο παράνομη χρήση/ιδιοποίηση του παρόντος, με βαρύτατες αστικές και ποινικές κυρώσεις για τον παραβάτη
H διαχείριση της ευλογιάς των αιγοπροβάτων αναδεικνύει δύο διαφορετικές επιστημονικές προσεγγίσεις ως προς τον εμβολιασμό και τον έλεγχο της εξάπλωσης της νόσου.
Η «Ν» συνομιλεί με δύο πανεπιστημιακούς κτηνιάτρους, καταγράφοντας τις θέσεις τους.
Ο δρ Σπύρος Κρήτας, καθηγητής Κτηνιατρικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) και μέλος της ΕΕΕΔΕΕ, απορρίπτει τον γενικευμένο εμβολιασμό, δίνοντας έμφαση στην αυστηρή βιοασφάλεια και στον κίνδυνο ενζωοτικής κατάστασης.
Αντίθετα, ο δρ Γιώργος Χριστοδουλόπουλος, καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΓΠΑ), υποστηρίζει ότι ο περιμετρικός εμβολιασμός είναι επιστημονικά τεκμηριωμένος και νομικά επιτρεπτός, ως εργαλείο περιορισμού της εξάπλωσης και των μαζικών θανατώσεων.
Ένα εμβόλιο προστατεύει κλινικά αλλά «αποκρύπτει» έναν παθογόνο ιό
Δρ Σπύρος Κ. Κρήτας, DVM, MSc in Healthcare Management, PhD EBVS European Veterinary Specialist in Porcine Health Management IFBA Certified Professional in Biorisk Management, καθηγητής Μικροβιολογίας και Λοιµωδών Νοσηµάτων Κτηνιατρικής, ΑΠΘ Hon. Visiting Professor, Veterinary Population Medicine, College of Veterinary Medicine, University of Minnesota, USA
Η Εθνική Επιστημονική Επιτροπή Διαχείρισης και Ελέγχου της Ευλογιάς τονίζει συνεχώς ότι δεν υπάρχει εγκεκριμένο εμβόλιο από την Ε.Ε. για την ευλογιά, ενώ κτηνοτρόφοι αλλά και επιστήμονες επιμένουν να γίνει εμβολιασμός και να περιοριστεί η καθολική θανάτωση, επικαλούμενοι κοινοτικούς κανονισμούς, όπως (Ε.Ε.) 2019/6, (Ε.Ε.) 2020/687. Δεν θα μπορούσαν αυτοί οι Κανονισμοί να αποτελέσουν μια βάση για διαπραγμάτευση με την Ε.Ε.;
«Είναι αλήθεια ότι δεν υπάρχει εγκεκριμένο εμβόλιο, όπως άλλωστε αναφέρεται πολλαπλώς π.χ. στην παράγραφο 8.6.3 του Δελτίου της ΕΑΑΤ-Ευρωπαϊκής Αρχής Ασφάλειας των Τροφίμων [EFSA Journal 2014;12(11):3885] αλλά και στην παράγραφο 2.4 του Δελτίου της ΕΑΑΤ (EFSA Journal 2021;19(12):6933], όπου δηλώνεται ότι ‘‘κανένα από τα υπάρχοντα ζωντανά εμβόλια SPP δεν διαθέτει άδεια χρήσης εντός της Ε.Ε. και η χρήση αυτών των εμβολίων θα επιβάλει άμεσους περιορισμούς στο διεθνές εμπόριο ζώντων αιγοπροβάτων και προϊόντων τους’’. Περιμετρικός εμβολιασμός ενδείκνυται, όταν υπάρχουν κάποιες συγκεντρωμένες προσβεβλημένες εστίες (και όχι διάσπαρτες σε μεγάλες περιοχές, όπως ισχύει τώρα), πάντα με την προϋπόθεση ότι θα ισχύσουν αυστηρότατα μέτρα βιοασφάλειας, δηλαδή δεν θα γίνονται μετακινήσεις και εμπόριο σε αυτές, για παράδειγμα. Αλλιώς, πάλι ο ιός θα διέφευγε ξανά. Περαιτέρω το θέμα των Κανονισμών αποτελεί πολιτική ενέργεια, στην οποία εμείς δεν εμπλεκόμαστε ως συμβουλευτική επιτροπή που είμαστε».
Πώς απαντάτε στο επιχείρημα ότι, παρά την απουσία εμβολίων DIVA για την ευλογιά, η ανίχνευση αντισωμάτων σε ένα κλινικά υγιές ζώο δεν συνεπάγεται καμία επιδημιολογική απειλή ούτε κίνδυνο περαιτέρω μετάδοσης της νόσου, συνεπώς μπορεί να αποτελέσει διέξοδο για την επιζωοτία;
«Η απάντηση στο επιχείρημα αυτό είναι αρνητική και θα προσπαθήσω να το δώσω με ένα παράδειγμα στη χώρα μας και συγκεκριμένα με τον ιό της μυξωμάτωσης των κουνελιών (υποχρεωτική δήλωση για τη χώρα μας) που ανήκει στην ίδια οικογένεια Poxviridae με τον ιό της ευλογιάς των αιγοπροβάτων. Το 2007, στο πλαίσιο της Zootechnia, ένας έμπορος που εισήγαγε κουνέλια από το εξωτερικό, ζήτησε από έναν εκτροφέα της ευρύτερης περιοχής της Θεσσαλονίκης να στεγάσει τα ‘‘υγιή’’ προς επίδειξη κουνέλια του στις νεοσύστατες εγκαταστάσεις της εκτροφής κουνελιών που ο δεύτερος διατηρούσε στην περιοχή της Θεσσαλονίκης, ως πιο ασφαλές περιβάλλον σε σχέση με αυτό της Zootechnia. Αφού έγινε αυτό, αποδείχθηκε ότι, τα ‘‘κλινικά υγιή’’ κουνέλια του εμπόρου, που ήταν εμβολιασμένα στον τόπο προέλευσής τους (και άρα θετικά στα αντισώματα για τον ιό αυτό), έφεραν παράλληλα και τον άγριο ιό, χωρίς να εμφανίζουν συμπτώματα, και τον μετέδωσαν στα υγιή αλλά ανεμβολίαστα κουνέλια του εκτροφέα, τα οποία και τελικά πέθαναν. Συμπέρασμα: Ένα εμβόλιο προστατεύει κλινικά αλλά ‘‘αποκρύπτει’’ έναν παθογόνο ιό, ο οποίος και μπορεί με το πέρασμα του χρόνου να μεταδίδεται στα υγιή ζώα, διατηρώντας προφανώς σε μεγάλους πληθυσμούς τον κύκλο επιβίωσης του ιού, δηλαδή συντελεί στη δημιουργία μιας ενζωοτικής κατάστασης».
Ύστερα από 18 μήνες εξάπλωσης της ευλογιάς, η αυστηροποίηση των μέτρων βιοασφάλειας εξακολουθείτε να εκτιμάτε ότι είναι ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος για την εκρίζωση της νόσου;
«Υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες -πάντα υπό το πρίσμα προστασίας του κοινοτικού εμπορίου και της εθνικής οικονομίας-, θεωρώ ότι, αν τηρηθούν τα μέτρα βιοασφάλειας άμεσα και πλήρως, τότε το νόσημα θα πάψει να μεταδίδεται και άρα θα μπορούσε να εκριζωθεί. Το θέμα της βιοασφάλειας, όμως, δεν είναι μόνο των Αρχών, οι οποίες μπορεί να μην έχουν πάντα τη δυνατότητα να το τηρούν πλήρως. Είναι κυρίως των εκτροφέων και γενικώς των επαγγελματιών του κλάδου, όπως μεταφορέων, πωλητών κ.λπ. Ήδη σήμερα διάβασα στις ειδήσεις για πεταμένα πτώματα αιγοπροβάτων στο Μεσολόγγι και στην Ηλεία. Άρα δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε τα μέτρα αυτά ως αποτυχημένα, αφού ποτέ δεν εφαρμόζονταν στο σύνολό τους. Μπορεί η πλειονότητα των εμπλεκομένων να τα τηρεί, όμως ο ένας παραβατικός θα αναστρέψει αρνητικά την κατάσταση. Και ας συνειδητοποιήσουν όλοι ότι, ακόμα και με τη χρήση DIVA εμβολίων, δεν είναι δυνατόν να εκριζωθεί το νόσημα, αν δεν εφαρμόζονται παράλληλα αυστηρά μέτρα βιοασφάλειας».
Στον βαθμό που επιτευχθεί η εκρίζωση της ζωονόσου, πώς θα πρέπει να δομηθεί ο σχεδιασμός για την ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου, για να θωρακιστεί η επόμενη μέρα της αιγοπροβατοτροφίας;
«Η ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου θα πρέπει να επιταχυνθεί και, ει δυνατόν, να γίνεται εντός 6-8 μηνών, έπειτα από εξαντλητικές απολυμάνσεις μιας κενωθείσας εγκατάστασης και με σταδιακή είσοδο αυξανόμενου αριθμού νέων οροαρνητικών ζώων, υπό απόλυτες συνθήκες βιοασφάλειας. Για τη θωράκιση της επόμενης μέρας θα πρέπει να ενισχυθούν με προσωπικό οι κτηνιατρικές υπηρεσίες και τα κτηνιατρικά εργαστήρια και ίσως να αλλάξει η δομή τους, για να είναι πιο αποτελεσματικές στην επιτήρηση. Παράλληλα, θα πρέπει οι εκτροφείς να υιοθετήσουν τους ιδιώτες κτηνιάτρους εκτροφής για την αποτελεσματικότερη περίθαλψη και εφαρμογή των μέτρων βιοασφάλειας. Η πολιτεία θα πρέπει να θεσπίσει ένα ταμείο άμεσης οικονομικής υποστήριξης των σωστών επαγγελματιών της κτηνοτροφίας, ενώ να τιμωρεί αποτελεσματικά τους παραβατικούς, και θα πρέπει να ενισχύσει με επιτροπές άμεσου σχεδιασμού, επιτήρησης και δράσης για τέτοιου είδους νοσήματα τουλάχιστον τις συνοριακές περιοχές. Ο αριθμός των ζώων να είναι καταγεγραμμένος και οι μετακινήσεις και οι εμπορικές συναλλαγές των επαγγελματιών της κτηνοτροφίας θα πρέπει να είναι πλέον ελεγχόμενες (όπως με το σύστημα POS -έξυπνων κινητών) και η εκπαίδευση των επαγγελματιών της κτηνοτροφίας να είναι υποχρεωτική, συνδεόμενη με οικονομικά μέτρα. Τέλος, ο κλάδος των αιγοπροβατοτρόφων θα πρέπει να ισχυροποιηθεί σε έναν ενιαίο φορέα που θα είναι σύγχρονος (με manager, marketing, κτηνιάτρους, γεωπόνους κ.λπ.)».
Η άποψη υπέρ του εμβολιασμού δεν είναι ούτε «αιρετική» ούτε «αντιεπιστημονική»
Δρ Γιώργος Χριστοδουλόπουλος Κτηνίατρος, PhD, PhD, CertSHP, DipECBHM, DipECSRHM, MRCVS, καθηγητής Υγιεινής Αγροτικών Ζώων – Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής
Η κυβέρνηση επικαλείται την απουσία εγκεκριμένου εμβολίου για την ευλογιά, ενώ οι κτηνοτρόφοι επιμένουν να ζητούν εμβολιασμό. Τι ισχύει τελικά με το εμβόλιο;
»Από την αρχή της εμφάνισης του προβλήματος έχω δημόσια και ξεκάθαρα ταχθεί υπέρ του εμβολιασμού. Πιστεύω σταθερά ότι, με τα δεδομένα της σημερινής διασποράς του νοσήματος, η επιδημία δεν μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά, παρά μόνο με την εφαρμογή εμβολιασμού. Η άποψη υπέρ του εμβολιασμού δεν είναι ούτε ‘‘αιρετική’’ ούτε ‘‘αντιεπιστημονική’’, όπως επιχειρεί να αφήσει να εννοηθεί η πολιτική ηγεσία του υπουργείου, η οποία προσπαθεί να παρουσιάσει την άρνηση του εμβολιασμού ως δήθεν ‘‘την άποψη της επιστήμης’’. Τον εμβολιασμό θα συστήσει κάθε κτηνίατρος με γνώσεις πληθυσμιακής κτηνιατρικής και παθολογίας παραγωγικών ζώων. Άλλωστε, εμβολιασμοί εφαρμόστηκαν σε όλες τις προηγούμενες επιδημίες ευλογιάς στη χώρα μας: στη μεγάλη επιδημία του 1972-1975 αλλά και στις μικρότερης έκτασης εστίες έως και το 1988. Επιπλέον, εμβολιασμό υιοθέτησε πρόσφατα και η Γαλλία για τον έλεγχο της οζώδους δερματίτιδας των βοοειδών, μιας νόσου απολύτως αντίστοιχης με την ευλογιά των προβάτων. Θα ήθελα να τονίσω ότι ισχυρισμοί που διατυπώνονται από την κυβερνητική πλευρά, όπως ότι τα εμβόλια ‘‘διασπείρουν τη νόσο’’ ή ότι ‘‘θα την καταστήσουν ενδημική’’, είναι επιστημονικώς εσφαλμένοι. Οι απόψεις αυτές καταρρίπτονται άμεσα από ισχυρή και τεκμηριωμένη διεθνή βιβλιογραφία. Να πάμε και στο θέμα ‘‘εγκεκριμένο ή όχι εμβόλιο’’. Η κυβέρνηση το επαναλαμβάνει διαρκώς. Η αναφορά αυτή λειτουργεί αποπροσανατολιστικά. Εμβόλια για την ευλογιά των προβάτων δεν έχουν αδειοδοτηθεί σε επίπεδο Ε.Ε., διότι η νόσος θεωρείται εξωτική για τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Κρούσματα ευλογιάς σε χώρες της βορειοδυτικής Ευρώπης δεν έχουν καταγραφεί μετά το1860. Όμως, παρ’ όλο που δεν υπάρχει αδειοδοτημένο εμβόλιο ευλογιάς σε επίπεδο Ε.Ε., υφίσταται σαφές νομικό πλαίσιο, που επιτρέπει τη χρήση μη αδειοδοτημένων σκευασμάτων. Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός (Ε.Ε.) 2019/6 και συγκεκριμένα το άρθρο 110(2) παρέχει τη δυνατότητα σε κάθε κράτος-μέλος να επιτρέψει τη χρήση εμβολίου το οποίο δεν έχει λάβει άδεια κυκλοφορίας εντός της Ένωσης. Ουσιαστικά, η έκτακτη αυτή αδειοδότηση είναι απολύτως επιτρεπτή από την Ευρωπαϊκή Ένωση και αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα πολιτικής βούλησης της εκάστοτε κυβέρνησης. Η διαδικασία αυτή έχει χρησιμοποιηθεί επανειλημμένα εντός της Ε.Ε. και ακριβώς αυτή ακολούθησε πρόσφατα, τον Αύγουστο του 2025, και η Γαλλία».
Ο αρμόδιος υπουργός και η ΕΕΕΔΕΕ υποστηρίζουν ότι ακόμη και με εμβολιασμό δεν αποφεύγεται η θανάτωση ζώων, λόγω της απουσίας της μεθόδου DIVA που δεν επιτρέπει διάκριση εμβολιασμένων και νοσούντων. Ποιο είναι το σχόλιό σας;
«Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, η Ελλάδα αντιμετώπισε σοβαρή κρίση με τον μελιταίο πυρετό στα πρόβατα, όταν η Ε.Ε. εισηγούνταν εκτεταμένες θανατώσεις μολυσμένων κοπαδιών. Τότε, θανατώθηκαν περίπου 200.000 πρόβατα. Έγκαιρα, όμως, το υπουργείο Γεωργίας, αξιοποιώντας την επιστημονική επάρκεια των κτηνιατρικών του υπηρεσιών, επέλεξε να διαπραγματευθεί. Ο κτηνίατρος Αναστάσιος Μηνάς έθεσε στις Βρυξέλλες το βασικό επιχείρημα ότι προέχει η διάσωση της ελληνικής προβατοτροφίας, ζητώντας την εφαρμογή εμβολιασμού, αντί των μαζικών θανατώσεων, πρόταση που έγινε τελικά αποδεκτή. Αναφέρω το παράδειγμα, διότι σήμερα παρατηρείται μια εντελώς διαφορετική στάση. Η κυβέρνηση φαίνεται να υιοθετεί άκριτα τις πιο αυστηρές και τιμωρητικές διατάξεις, οδηγώντας σε εκτεταμένες θανατώσεις.
Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και αν εφαρμοστεί το πρωτόκολλο που περιγράφει ο κ. υπουργός, ο εμβολιασμός θα περιορίσει τη μετάδοση της νόσου και, συνεπώς, θα μειώσει και τον αριθμό των θανατώσεων. Αυτό είναι αδιαμφισβήτητο από επιδημιολογικής απόψεως.
Ωστόσο, προσωπικά θα επέμενα στην αξιοποίηση του άρθρου 12, παράγραφος 4(β) του ισχύοντος Κανονισμού (Ε.Ε.) 2020/687, το οποίο προβλέπει ότι, σε περιπτώσεις επείγοντος εμβολιασμού σε εκτροφή με κρούσματα, μπορεί να ανασταλεί η θανάτωση των υγιών ζώων. Θα βασιζόμουν σε αυτή τη διάταξη και, εξηγώντας ότι στην προκειμένη περίπτωση πρόκειται για λοιμώδες νόσημα που αποδεδειγμένα δεν δημιουργεί χρόνιους φορείς, θα ζητούσα να θανατώνονται μόνο τα κλινικά ασθενή ζώα, ενώ το υπόλοιπο κοπάδι να τίθεται σε αυστηρή καραντίνα.
Σε ό,τι αφορά τα λεγόμενα εμβόλια DIVA (Differentiation of Infected from Vaccinated Animals), είναι εκείνα που προκαλούν ανοσολογική απάντηση διαφορετική από εκείνη της φυσικής λοίμωξης, επιτρέποντας τη διάκριση μεταξύ εμβολιασμένων και νοσησάντων ζώων. Στην περίπτωση της ευλογιάς των προβάτων, δεν υπάρχουν εμβόλια DIVA. Ωστόσο, η απουσία τους δεν έχει τη βαρύτητα που επιχειρείται να της αποδοθεί, διότι στην ευλογιά των προβάτων δεν υπάρχουν χρόνιοι φορείς. Συνεπώς, η ανίχνευση αντισωμάτων σε ένα κλινικά υγιές ζώο δεν συνεπάγεται καμία επιδημιολογική απειλή ούτε κίνδυνο περαιτέρω μετάδοσης της νόσου».
Ποιος εκτιμάτε ότι είναι πλέον ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την εκρίζωση της νόσου;
«Υπάρχουν σαφώς καθορισμένες στρατηγικές εμβολιασμού για την ευλογιά των προβάτων, οι οποίες στοχεύουν στη βραχυ-μεσοπρόθεσμη εκρίζωση της νόσου. Μία τέτοια στρατηγική θα έπρεπε να έχει εφαρμοστεί ήδη από τον Οκτώβριο του 2024, όταν η επιδημία είχε πλέον ξεφύγει από τα γεωγραφικά όρια της Θράκης. Βασικό στοιχείο αυτών των στρατηγικών αποτελεί ο υποχρεωτικός εμβολιασμός όλων των ζώων στις εκτροφές που βρίσκονται σε ακτίνα τριών χιλιομέτρων από κάθε επιβεβαιωμένο κρούσμα, ενώ παράλληλα, σε ακτίνα δέκα χιλιομέτρων, προβλέπεται αυστηρή απαγόρευση κάθε μετακίνησης ζώων εκτός της συγκεκριμένης ζώνης. Πρόκειται για μέτρα διεθνώς τεκμηριωμένα, τα οποία εφαρμόζονται διαχρονικά στον έλεγχο νοσημάτων αυτής της κατηγορίας.
Ήδη από τον Οκτώβριο του 2025 είχα δημόσια υποστηρίξει ότι μια τέτοια στρατηγική, με εμβολιασμό στις λεγόμενες ‘‘ζώνες προστασίας’’, θα έπρεπε είχε ξεκινήσει να εφαρμόζεται κατά τη φετινή χειμερινή περίοδο, όπου αναμενόταν ύφεση των κρουσμάτων, και θα έδινε τη δυνατότητα στις δραματικά υποστελεχωμένες κτηνιατρικές υπηρεσίες να ανταποκριθούν επιχειρησιακά στο έργο του εμβολιασμού.
Υπάρχει πλέον ο σοβαρός φόβος ότι, εάν φτάσουμε στο αναμενόμενο αυξημένο κύμα κρουσμάτων την άνοιξη, χωρίς να έχει προηγηθεί η εφαρμογή μιας τέτοιας στρατηγικής, το παράθυρο ευκαιρίας θα έχει χαθεί. Σε αυτή την περίπτωση, οι συνέπειες για την ελληνική προβατοτροφία ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα σοβαρές και δύσκολα αναστρέψιμες».
Αν επιτευχθεί η αναχαίτηση της ευλογιάς, πώς θα πρέπει να δομηθεί ο σχεδιασμός για την ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου;
«Κατ’ αρχάς η κυβέρνηση δεν συζητά την ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου με την απλή αναχαίτιση της ευλογιάς, αλλά μόνο μετά την πλήρη εκρίζωσή της και εφόσον δεν καταγραφεί νέο κρούσμα για τουλάχιστον τρεις μήνες. Η ανασύσταση των προβατοτροφικών εκμεταλλεύσεων αποτελεί αυτονόητη απαίτηση, τόσο για τον κτηνοτροφικό κόσμο όσο και για την επισιτιστική ασφάλεια της χώρας. Το πώς ακριβώς θα υλοποιηθεί η ανασύσταση συνδέεται άμεσα με τους οικονομικούς πόρους που θα διατεθούν και αυτό είναι ένα ζήτημα στο οποίο η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει με σαφήνεια. Βέβαια, τίθεται το κρίσιμο ερώτημα της προέλευσης των ζώων ανασύστασης. Υπάρχει πραγματική δυνατότητα αντικατάστασης από ελληνικές εκτροφές ή θα οδηγηθούμε αναγκαστικά σε εισαγωγές; Το ζήτημα αυτό αναδεικνύει μια ακόμη σοβαρή αντίφαση της κυβερνητικής πολιτικής, δεδομένου ότι η νομοθεσία για τη φέτα ΠΟΠ απαιτεί το γάλα να προέρχεται από ελληνικές φυλές προβάτων. Θα πρέπει, λοιπόν, η κυβέρνηση να αντιληφθεί ότι η επόμενη ημέρα της ελληνικής αιγοπροβατοτροφίας απαιτεί συνεκτικό σχεδιασμό, συνέπεια και αποφάσεις με μακροπρόθεσμο ορίζοντα».
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
