Η νύχτα της 19ης Μαρτίου προς ξημερώματα 20ης Μαρτίου 2003 καταγράφεται ως η αρχή της εισβολής των ΗΠΑ στο Ιράκ. Δύο δεκαετίες μετά, όμως, δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι το σημείο εκκίνησης μιας αλυσίδας εξελίξεων που δεν έκλεισε ποτέ.
Από την αποσταθεροποίηση του Ιράκ και την ενίσχυση του Ιράν, μέχρι τον σημερινό πόλεμο στον Περσικό Κόλπο, ο πόλεμος εκείνος συνεχίζει να διαμορφώνει τις ισορροπίες — και να επιστρέφει με νέες μορφές.
Η στιγμή που όλα μοιάζουν απλά
Η 19η Μαρτίου 2003 ξεκινά με μια βεβαιότητα. Η υπερδύναμη γνωρίζει τι κάνει. Το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν θεωρείται δεδομένο ότι θα καταρρεύσει.
Οι στρατιωτικοί σχεδιασμοί υπόσχονται ταχύτητα. Οι πολιτικές δηλώσεις μιλούν για δημοκρατία, σταθερότητα, μια νέα αρχή για τη Μέση Ανατολή.
Στις πρώτες ημέρες, το αφήγημα μοιάζει να επιβεβαιώνεται. Ο δικτάτορας πέφτει, τα αγάλματα γκρεμίζονται και ο κόσμος βλέπει εικόνες που θυμίζουν τέλος εποχής. Αλλά αυτό που μοιάζει με τέλος, είναι μόνο η αρχή.
Το κενό που δεν γεμίζει ποτέ
Όταν το καθεστώς του Σαντάμ καταρρέει, δεν έρχεται η σταθερότητα. Έρχεται το κενό. Το ιρακινό κράτος αποδιαρθρώνεται, οι θεσμοί διαλύονται, ο στρατός εξαφανίζεται. Εκεί που υπήρχε μια σκληρή αλλά συγκροτημένη εξουσία, ανοίγει ένας χώρος που κανείς δεν μπορεί να ελέγξει πλήρως.
Σε αυτό το κενό γεννιούνται τα πάντα: ένοπλες οργανώσεις, σεχταριστική βία, εμφύλιες συγκρούσεις. Η χώρα δεν μετατρέπεται σε δημοκρατία-πρότυπο, όπως υποσχέθηκαν οι ΗΠΑ όταν εισέβαλαν με ψευδή στοιχεία περί όπλων μαζικής καταστροφής. Μετατρέπεται σε ένα χαοτικό πεδίο μάχης. Και κάπου εκεί, ένας νέος παίκτης αρχίζει να ανεβαίνει σιωπηλά.
Η άνοδος του Ιράν μέσα από το χάος
Το Ιράν δεν εισβάλλει στο Ιράκ. Δεν χρειάζεται. Αξιοποιεί το κενό. Ενισχύει σιιτικές ομάδες, αποκτά επιρροή, χτίζει δίκτυα. Σταδιακά, μετατρέπεται σε καθοριστικό παράγοντα σε μια χώρα που κάποτε ήταν ο μεγαλύτερος αντίπαλός του.
Αυτό που ξεκινά ως αμερικανική επέμβαση, καταλήγει να ενισχύει την περιφερειακή ισχύ της Τεχεράνης. Και δεν μένει εκεί. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται αλλού: στη Συρία, στον Λίβανο, στην Υεμένη. Το Ιράν δεν κυριαρχεί με στρατούς, αλλά με επιρροή. Με δίκτυα. Με συμμάχους που δρουν για λογαριασμό του.
Ο χάρτης της Μέσης Ανατολής αλλάζει — όχι από ένα γεγονός, αλλά από μια αλληλουχία συνεπειών που ξεκινούν το 2003.
Οι πόλεμοι που δεν τελειώνουν ποτέ
Ο πόλεμος στο Ιράκ δεν είναι ο μόνος που ξεκινά με βεβαιότητα και καταλήγει σε αβεβαιότητα. Ακολουθεί το Αφγανιστάν, που διαρκεί δύο δεκαετίες και τελειώνει όπως άρχισε. Ακολουθεί η Λιβύη, που από επέμβαση μετατρέπεται σε διαλυμένο κράτος. Ακολουθεί η Συρία, όπου η σύγκρουση γίνεται μόνιμη κατάσταση. Το μοτίβο είναι ίδιο: γρήγορη είσοδος, ασαφής στόχος, δύσκολη έξοδος.
Οι πόλεμοι δεν τελειώνουν με νίκη. Συνεχίζονται με άλλη μορφή.
Από το Ιράκ στο σήμερα
Σήμερα, η ένταση επιστρέφει εκεί όπου όλα ξεκίνησαν: στον Περσικό Κόλπο. Τα Στενά του Ορμούζ γίνονται ξανά το πιο επικίνδυνο σημείο στον κόσμο. Τα πλοία περιμένουν, οι αγορές αντιδρούν, οι στρατιωτικές κινήσεις πυκνώνουν. Το Ιράν δεν είναι πλέον ένας περιφερειακός παίκτης, αλλά κεντρικός παράγοντας σε κάθε εξίσωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες – είτε επέλεξαν συνειδητά αυτόν τον πόλεμο για λόγους που δεν έχουν καταφέρει να εξηγήσουν, είτε σύρθηκαν σε αυτόν από το Ισραήλ – τώρα βρίσκονται και πάλι σε αδιέξοδο.
Το Ιράν δεν είναι το Ιράκ του 2003. Δεν είναι απομονωμένο, ούτε αδύναμο. Είναι ενσωματωμένο σε ένα δίκτυο επιρροής που εκτείνεται σε ολόκληρη την περιοχή.
Το λάθος που επαναλαμβάνεται
Η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση του 2003 δεν είναι τα όπλα μαζικής καταστροφής που δεν βρέθηκαν. Είναι η ιδέα ότι ένας πόλεμος μπορεί να ελεγχθεί από την αρχή μέχρι το τέλος. Ότι μπορείς να μπεις, να καταστρέψεις, να ισοπεδώσεις, να ανατρέψεις, να φύγεις — και ως δια μαγείας να αφήσεις πίσω σου τάξη.
Η πραγματικότητα αποδεικνύεται διαφορετική. Οι πόλεμοι ανοίγουν διαδικασίες που δεν σταματούν όταν τελειώνουν οι επιχειρήσεις, αντίθετα, τότε αρχίζουν.
Ένας κύκλος που δεν κλείνει
23 χρόνια μετά το «Σοκ και Δέος», η Μέση Ανατολή δεν είναι πιο σταθερή, είναι πιο εύθραυστη. Οι ισορροπίες είναι πιο ρευστές, οι συγκρούσεις πιο σύνθετες και οι παίκτες περισσότεροι.Και ο πόλεμος — με όποια μορφή — παραμένει παρών.
Η 19η Μαρτίου 2003 δεν είναι απλώς μια ημερομηνία. Είναι η αρχή ενός κύκλου που δεν έκλεισε ποτέ. Γιατί κάθε νέα κρίση, κάθε νέα ένταση, κάθε νέα σύγκρουση φέρει κάτι από εκείνη τη νύχτα στη Βαγδάτη. Γιατί ορισμένοι πόλεμοι δεν τελειώνουν όταν πέφτουν οι βόμβες. Τελειώνουν μόνο όταν τερματιστούν οι συνέπειές τους. Και όπως φαίνεται απέχουμε ακόμη πολύ από αυτό.
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
