Albert Pieter Hahn, αφίσα, «Stemt Rood. Kiest de Kandidaten der Soc. Dem. Arb. Partij» (Ψηφίστε κόκκινο. Επιλέξτε τους Υποψήφιους του Σοσιαλιστικού Δημοκρατικού Εργατικού Κόμματος), 1919.

Δείγματα γραφής όλων των σημαντικών στιλ του 19ου και του 20ού αιώνα, όπως της αρ νουβό, του κινήματος de stijl, του εξπρεσιονισμού, του κονστρουκτιβισμού και του μεταπολεμικού ρασιοναλισμού παρελαύνουν μέσα από το σχεδιασμό και τη γραφιστική της έκθεσης «Golden Age - Οι Καλύτερες Στιγμές της Ολλανδικής Γραφιστικής».

Η έκθεση, που διοργανώνεται από τις 8 Οκτωβρίου έως τις 8 Νοεμβρίου από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, σε συνεργασία με την Πρεσβεία των Κάτω Χωρών στην Ελλάδα, περιλαμβάνει πάνω από 200 διακεκριμένα έργα (αφίσες, βιβλία, περιοδικά, ημερολόγια και άλλα) από την ιστορία της ολλανδικής γραφιστικής από το 19ο και 20ό αιώνα. Η παραγωγή της αποτελεί σύμπραξη της Premsela, της Ολλανδικής Πλατφόρμας για το Ντιζάιν και τη Μόδα, και του De Beyerd, Μουσείου Γραφιστικής της Ολλανδίας. Η έκθεση πραγματοποιείται με την οικονομική υποστήριξη του Ολλανδικού Ταμείου Πολιτισμού.

Αριστερά: Theodorus M.A.A. Molkenboer, αφίσα για τον Elias P. van Bommel, «Boekbinder» (Ο Βιβλιοδέτης), 1897. Δεξιά: J. G. van Caspel, αφίσα για το περιοδικό Boon's Illustrated Magazine, 1900.

Πηγή έμπνευσης για τους σημερινούς γραφίστες

Η έκθεση Golden Age παρουσιάζει για πρώτη φορά το εξαιρετικά ευρύ φάσμα ενός αιώνα γραφιστικής στην Ολλανδία, προβάλλοντας δείγματα γραφής όλων των σημαντικών στιλ της εποχής, όπως της αρ νουβό, του κινήματος de stijl, του εξπρεσιονισμού, του κονστρουκτιβισμού και του μεταπολεμικού ρασιοναλισμού. Οι αφίσες και τα άλλα έργα που εκτίθενται φέρουν την υπογραφή κορυφαίων σχεδιαστών, όπως οι Jan Toorop, Bart van der Leck, Piet Zwart, Paul Schuitema, Willem Sandberg, Jan Bons, Jan van Toorn, Wim Crouwel και άλλων. Η μοναδική αυτή κληρονομιά του ολλανδικού σχεδιασμού αποτελεί σημαντική πηγή έμπνευσης και για τη σημερινή νέα γενιά γραφιστών.

Ο τίτλος «Η Χρυσή Εποχή της Ολλανδικής Γραφιστικής» επιχειρεί έναν παραλληλισμό με την άλλη ολλανδική «χρυσή εποχή» του Ρέμπραντ και του Βερμέερ. Κοινή και στις δύο εποχές είναι η σπουδαιότητα της προόδου και της ποιότητας, αλλά πάνω απ' όλα η έμφαση που δόθηκε στην ελευθερία και την ανοχή. Εμπνευσμένοι οι καλλιτέχνες, πιθανώς και καθοδηγούμενοι, από μια περίοδο προόδου, αλλά συγχρόνως και καταστροφής, αναζητούν νέους τρόπους έντυπης επικοινωνίας.

Η έκθεση «Golden Age - Οι Καλύτερες Στιγμές της Ολλανδικής Γραφιστικής (1890-1990)» είναι καρπός της δημιουργικής συνεργασίας των δύο επιμελητών της, Cees W. de Jong και Alston W. Purvis, συγγραφέων του βιβλίου «Ολλανδική Γραφιστική. Ένας Αιώνας Καινοτομία». Η έκθεση σχεδιάστηκε από το στούντιο COMA και υλοποιήθηκε εν μέρει χάρη στη συνεισφορά του Πολιτιστικού Προγράμματος HGIS, που στοχεύει στην ενίσχυση των διεθνών πολιτιστικών σχέσεων, και συνδιοργανώνεται από το υπουργείο Εξωτερικών και το υπουργείο Παιδείας, Πολιτισμού κι Επιστημών της Ολλανδίας.

G. van Caspel, αφίσα «Ivens & Co. Foto - Artikelen» (Ivens & Co. Φωτογραφικός Εξοπλ.), Nijmegen και Amsterdam, 1899.

Καινοτόμοι σχεδιαστές, δεκτικοί πελάτες και κοινό

Πολλοί είναι οι παράγοντες που έκαναν τη γραφιστική της Ολλανδίας στον 20ό αιώνα να ξεχωρίζει από εκείνη άλλων χωρών. Ωστόσο, πολύ σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι φωτισμένοι και προοδευτικοί ολλανδοί - πελάτες και κοινό. «Ένας από αυτούς τους πελάτες ήταν και ο Berend Modderman, ιδιοκτήτης του τυπογραφικού οίκου Ipenbuur en Van Seldam με έδρα το Άμστερνταμ, ο οποίος ανέθεσε σε καλλιτέχνες όπως ο Theo Molkenboer να σχεδιάσουν αφίσες για την εταιρεία του.

Η αφίσα για το βιβλιοδέτη Elias P. van Bommel από το Άμστερνταμ, που χάραξε ο Molkenboer το 1897 με ξυλογραφία, εξέφραζε μια καλβινιστική απλότητα ασυνήθιστη για την ολλανδική γραφιστική εκείνης της περιόδου», αναφέρει ο Alston W. Purvis του Τμ. Γραφιστικής, Σχολή Καλών Τεχνών στο Πανεπιστήμιο Βοστόνης (ΗΠΑ).

«Ένας ακόμα από τους πρώτους διακεκριμένους προστάτες της γραφιστικής σχεδίασης στην Ολλανδία ήταν ο Klaas Groesbeek, ο οποίος διηύθυνε ένα βιβλιοπωλείο στο Άμστερνταμ. Το 1893, ο Groesbeek ζήτησε από τον G.W. Dijsselhof να σχεδιάσει το βιβλίο "Kunst en samenleving" (Τέχνη και Κοινωνία), το οποίο αναδείχθηκε σε ένα από τα αριστουργήματα της nieuwe kunst (ο όρος για την αρ νουβό στην Ολλανδία). Η nieuwe kunst επηρεάστηκε σημαντικά από τη χειροτεχνία της πρώην ολλανδικής αποικίας στις ανατολικές Ινδίες, τη σημερινή Ινδονησία.

Jan Toorop, αφίσα, «Delftsche Slaolie» (Λάδι σε Σαλάτα Delft), 1895.

Ο C.J. Schuver, διευθυντής του βασιλικού λιθογραφείου Koninklijke Stoomsteendrukkerij Amand, είδε τυχαία, σε ένα μπαρ στο Άμστερνταμ που σύχναζαν καλλιτέχνες, μια τοιχογραφία του ζωγράφου Johann Georg Van Caspel. Διακρίνοντας στο Van Caspel ένα εν δυνάμει σημαντικό ταλέντο για τη σχεδίαση αφισών, ο Schuver του ζήτησε αμέσως να ξεκινήσει την παραγωγή έργων για την εταιρεία του. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά σχέδια του Van Caspel για τον Schuver ήταν η αφίσα που δημιούργησε το 1900 για το περιοδικό Εικονογραφημένο Περιοδικό Boon, η εικόνα του οποίου επαναλαμβάνεται στο περιοδικό που κρατά στα χέρια της μία γυναίκα. Έτσι το εξώφυλλο εμφανίζεται ξανά σε μικρότερο σχήμα, όπως ακριβώς το παιχνίδι με τα ρώσικα αβγά, που το ίδιο μοντέλο περιέχει μέσα του μικρότερα αντίγραφά του.

Το 1917, ο Theo van Doesburg, μαζί με τον Piet Mondrian και άλλους ομοϊδεάτες, ίδρυσε το κίνημα de stijl, υποστηρίζοντας την απελευθέρωση της τέχνης από ιδιότητες, όπως η θεματολογία, η υποκειμενικότητα και η διακόσμηση. Αν και το de stijl απευθύνθηκε στην αρχή σε περιορισμένο κοινό, που το αγκάλιασε με συμπάθεια, το κίνημα επέδρασε στον τρόπο σχεδίασης σελίδων τον 20ό αιώνα.

Το 1923, το διοικητικό συμβούλιο της Nederlandsche Kabel Fabriek (Ολλανδική Εταιρεία Καλωδίων) πήρε την τολμηρή πρωτοβουλία να προσλάβει τον αμφιλεγόμενο κονστρουκτιβιστή Piet Zwart, για να αναλάβει τη δημιουργία καταχωρίσεων και έντυπου υλικού της εταιρείας τους. Για 10 χρόνια, το έργο του Zwart για την NKF αντιπροσώπευσε ορισμένα από τα πιο καινοτόμα σχέδια της ολλανδικής αβαν-γκαρντ.

Οι σχεδιαστές βιβλίων που παρέμεναν αφοσιωμένοι στην παραδοσιακή τυπογραφία αποτέλεσαν ένα εναλλακτικό κίνημα που προωθούσε τις κλασικές σχεδιαστικές αρχές. Υποστήριζαν ότι οι σχεδιαστές βιβλίων πρέπει να υπηρετούν το συγγραφέα και τον αναγνώστη και να μην "φθηνύνουν" την τέχνη της τυπογραφίας χρησιμοποιώντας την για την προσωπική τους έκφραση. Η στάση τους αυτή πυροδότησε μια ατέρμονη ιδεολογική διαμάχη με τους κονστρουκτιβιστές.

Ο Hendrik Nicolaas Werkman υπήρξε ένας από τους πρωτοπόρους ολλανδούς γραφίστες, ο οποίος αμφισβήτησε την κατηγοριοποίηση. Περιθωριακός και οραματιστής, διαπότισε τον καλλιτεχνικό και συμβολικό ρόλο της τυπογραφίας με νέα σημασία. Από το 1923 μέχρι το 1926, εξέδιδε ένα περιοδικό με τον τίτλο The Next Call, που χρησιμοποιούσε ως φόρουμ για την πειραματική του τυπογραφία. Το ρεπερτόριο του Werkman περιλάμβανε "νερά" ξύλου, "γρατζουνισμένες" γραμματοσειρές, καθώς και διαφορετικά πάχη μελανιών και υφές χαρτιού σε μεγάλη ποικιλία, και ποτέ δεν επαναλάμβανε το ίδιο πειραματικό έργο δύο φορές. Ο Werkman απέδειξε ότι η τυπογραφία δε δεσμευόταν από συστήματα, δεξιοτεχνία ή κανόνες.»

Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, κατά ειρωνικό τρόπο, ήταν σε μεγάλο βαθμό μια παραγωγική περίοδος για την ολλανδική γραφιστική. Τα λαθραία τυπογραφεία ενθάρρυναν την επιμονή, πρόσφεραν έντυπο υλικό και πόρους στην αντίσταση και διαφύλαξαν τις λογοτεχνικές παραδόσεις.

Στη μεταπολεμική ολλανδική γραφιστική επικράτησαν δύο τάσεις: Από τη μία πλευρά, ορισμένες εταιρείες, όπως το ατελιέ πολυμέσων Total Design με έδρα το Άμστερνταμ, άντλησαν κίνητρα από το διεθνές στιλ, που είχε ως πηγή έμπνευσής του το ελβετικό ντιζάιν, και παρήγαγαν σχεδιαστικές λύσεις για τη βιομηχανία και τη δημόσια διοίκηση. Από την άλλη πλευρά, οι αντικομφορμιστές σχεδιαστές επαναστάτησαν ενάντια στις υπάρχουσες κοινωνικές και καλλιτεχνικές νόρμες.

Ενώ το ολλανδικό γραφιστικό ντιζάιν παραμένει στην πρωτοπορία του κλάδου, αυτή τη στιγμή πραγματοποιείται ένας επαναπροσδιορισμός της γραφιστικής επικοινωνίας. Ασφαλώς, η τεχνολογία των υπολογιστών θα συνεχίσει να μεταβάλλει δραστικά τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε και βλέπουμε τις εικόνες. Ωστόσο, κι αν ακόμα τα εργαλεία αλλάζουν, το ολλανδικό γραφιστικό ντιζάιν θα συνεχίσει να επωφελείται από τη μοναδική σχέση μεταξύ σχεδιαστή και πελάτη.

* Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφύτου Δούκα 4 & Βασιλίσσης Σοφίας και Ηροδότου 1.

ΤΑΤΙΑΝΑ ΡΟΚΟΥ